Er zijn zo van die boeken die bij mij dubbele gevoelens opwekken. De volwassene lezer in mij vindt ze prachtig, ontroerend, om te koesteren op een speciale plek in de boekenkast. En tegelijk vraag ik me af:”Waarom is dit boek in godsnaam in een kinderboekenfonds uitgegeven?” Waarom, ik put even uit de geschiedenis, is Bomans’ Erik meteen in een fonds voor volwassenen verschenen en Van Daeles’ vroege sprookjes niet? Of waarom staan zijn verhalen over kleine Beer en grote Beer niet naast de puntige kinderportretten van Carmiggelt op het volwassenen-rekje? Ik weet het wel, en Vanessa zal me tegen spreken indien onjuist, het heeft te maken met de groeiende aandacht voor de jeugdliteratuur en de strakkere profilering ervan in het begin van de jaren 70, maar het blijft me bezig houden. Ik blijf me afvragen: voor wie schreef die auteur, voor zichzelf of ook voor de kinderen? Ik hoop voor allebei natuurlijk, maar hoe vindt zo’n auteur het evenwicht? De kinder- en jeugdjury heeft me hierover wel een en ander geleerd, net als mijn onderwijservaring: je kan kinderen gevoelig maken voor een intense manier van lezen, die misschien niet zo vlotjes verloopt en waarbij ze niet meteen met rode oortjes bladzijde na bladzijde omslaan, maar lezen die kinderen uit zichzelf ook in een ‘moeilijker’ boek door? Ik vermoed dat dit de zwaarste opgave voor een ‘jeugdauteur’ is: de grote gemene deler vinden tussen zichzelf en zijn leespubliek. Want dat een auteur die in een jeugdfonds publiceert, geen rekening met zijn publiek hoeft te houden, in dat sprookje heb ik nog nooit geloofd. Wat dan weer niet betekent dat je ze gesneden koek moet aanbieden…die discussie is al honderden keren gevoerd.

Ik bedacht dit allemaal maar weer eens bij Kleine Felix van Peter van Gestel. Een boek om als volwassene stil bij te worden. Zo rijk, zo puntgaaf geschreven, zo ingeleefd…

‘Op een donderdag in mei, niet lang na de laatste wereldoorlog, werd Felix Wonder negen jaar. Om vier uur stond zijn moeder met haar fiets ongeduldig bij zijn school. Hij rende naar buiten, sprong op de gammele bagagedrager en riep uitgelaten:’Ik zit’. Voor het eerst van zijn leven ging hij naar Tuchinki, het grootste bioscooptheater van Amsterdam.

En toch…Zoals de eerste regels laten verstaan, speelt het boek over kleine Felix zich af net na de tweede Wereldoorlog, in Amsterdam. De situaties die er in voorkomen zijn voor een jonge lezer uit de eenentwintigste eeuw op zijn zachtst gezegd ongewoon: een jongetje dat met zijn ouders in een onbewoonbaar verklaard huis woont, zijn familie die emigreert naar Australië, zijn ouders die plots verdwijnen met een soort cruiseschip, waar zijn vader als jongleur een baantje heeft, en Felix die in een weeshuis gedropt wordt. Ik zie de (historische) beelden meteen voor me, maar voor de vaak nog onwetende jonge lezer, die de tijd- en plaatssituering moet afleiden uit het verhaal zelf, kan dat een eerste hinderpaal zijn. Bij een verhaal als pakweg Oliver Twist wordt er uitvoerig en expliciet ingelicht over de toestanden in Londen in de eerste helft van de 19e eeuw, dat maakt het wat comfortabeler lezen. Niet zo hier, de lezer moet interpreteren, verbanden leggen. Niets mis mee, maar hoe oud zijn lezers dan vooraleer ze dit kunnen? Vanaf 9 jaar luidt het in de promotiefolder. Dat betwijfel ik, of er moet aan die negenjarigen héél veel van het rijke verhaal voorbij gaan. Veel van de sterke emotionele geladenheid bijv., die precies ontstaat doordat Felix zijn gedachten, en vooral zijn gevoelens afschermt en nuchter, bijna afstandelijk vertelt. Dit afstandelijke krijgt nog meer nadruk omdat Van Gestel schrijft vanuit het perspectief van een personele hij- verteller: Felix. Bij de grote emotionele kracht die achter die nuchterheid steekt, ga je als volwassene onvermijdelijk door de knieën.

En nog eens: ik vraag me af of dit met kinderen ook zo is. Die negenjarigen kunnen het verhaaltje natuurlijk lezen als een weeshuisverhaal, (het boek telt drie delen, en het tweede, waar Felix in het weeshuis woont, is het lijvigste): een kleine jongen moet zich staande houden in een weeshuis, beleeft er wat er zoveel andere kinderboekenjongetjes- en meisjes in de loop van de geschiedenis voor hem beleefden, vlucht tenslotte en er volgt een happy end. De situatie zal gevoelige kinderen ongetwijfeld aanspreken, en bovendien is Felix geen boekenjongen. Hij denkt en handelt als een jongen van tien, ook al komt hij,  vanwege de omstandigheden, wat volwassener over. Inleving verzekerd dus.

Ging ik als volwassene voor dit verhaaltje en voor dit jongetje voor de bijl? Neen. De thematiek is dunner dan de rijke thematiek in Winterijs en Felix kon het broertje van Thomas zijn.  Maar ik blijf vallen voor Van Gestels zeggingskracht, zijn kunst om dit jongetje emotioneel te doen leven, terwijl het zichzelf toch zo krampachtig probeert af te schermen. Kunnen (te) jonge lezers dit al naar waarde schatten?

 Je merkt het, daar is dit dubbele gevoel weer. Het gevoel dat wel meer ‘emotioneel’ geladen en taalkrachtige boeken bij me opwekken. Het zou doodjammer zijn als Kleine Felix op het rek voor 9+ blijft haperen als het zoveelste weeshuizenverhaal…

In boekenvriendschap,  Jet