Hoe anders zijn romans voor volwassenen en kinder- jeugd- of adolescentenboeken? Ik wil hier geen discussiepunt lanceren en ook geen eeuwenoude (of toch decennia- oude) gevoelige tenen raken, ik schrijf enkel wat losse gedachten neer…

Aanleiding is het boek dat ik nu aan het lezen ben: de jongste roman van Monika van Paemel, De koningin van Sheba. Hoofdpersoon en ik- persoon is de negenjarige Francisca of Ciska van Puynbroeckx. De familie ontmoetten we al in De vermaledijde vaders, Marguerite en Celestien. En ik ben een absolute fan.

 Francisca, eigenlijk een stadskind, wordt opgevoed in een dorp bij haar tante:Moetje, haar twee ooms: Oscar en Firmijn, en haar nichtje Lena. Haar vader, een gewezen oostfrontstrijder en haar moeder verblijven resp. in een ziekenhuis en een verpleegtehuis. Omdat ze het niet kan vinden met een non van de meisjesschool, volgt Ciska geregeld de lessen in de jongensschool. Met de meester, die al gauw ‘mijn’ meester wordt, voert ze scherpe- zelfs filosofische gesprekken over het leven zoals ze het rondom zich ervaart. Komen aan bod: de naweeën van de oorlog die thuis diepe wonden geslagen heeft, de confrontatie met leven en dood, de nuchtere kijk daarop van de dorpsvrouw Manse, het verschil jongens- meisjes en de voorzichtige verkenning ervan, de ontdekking van de kracht van de taal…: het werd een weg van 406 bladzijden lang.

Het zouden ook allemaal thema’s van een jeugd- of adolescentenroman kunnen zijn. Maar waarom beschouw ik De koningin van Sheba als een roman voor volwassenen en bijv. , ik zeg maar wat, Sterre en Joe van Martha Heesen als een jeugdboek?  De protagoniste in in beide gevallen een kind toch? En ik redeneer verder: Waarom ben ik, volwassene, zo gek van de autobiografische boeken van Henri van Daele, terwijl ze in de jeugdbib. zo dikwijls op het rekje blijven staan? Waarom klasseer ik Cortès of de val van Willy Spillbeen in mijn boekenkast voor volwassenen, en De hel bestaat in mijn jeugdbibliotheek? Waarom staat Een tuin om in te spelen van Van Daele wél bij de romans en niet bij de jeugdboeken?  Ik ken het antwoord, en Willy Spillebeen gaf me ooit een lakoniek en kort antwoord: ‘ Een roman voor volwassenen kan ik meer uitdiepen omdat ik meer rijpheid en kennis van de lezer mag verwachten.” Inderdaad, zo eenvooudig is het, maar bij zo’n roman als De koningin van Sheba bleef de vraag toch weer spoken.

In de koningin van Sheba is Franciska 9 jaar. Ze redeneert bijzonder scherpzinnig en ontwikkelt dankzij haar meester verhelderende ideeën waardoor ze inzicht in het leven krijgt. Indien zij de hoofdpersoon van een jeugd- of kinderboek zou zijn, dan zou ik als recensente de bedenking maken: is 9 jaar niet wat erg jong voor zo’n scherpzinnigheid? Mocht die ik- figuur niet wat ouder? Die gedachte zou me ingegeven zijn door de wetenschap dat een boek met een protagonist van 9 nogal vlug gecatalogeerd wordt bij de boeken voor lezers vanaf 9: een kind van het vierde, soms zelfs al het derde leerjaar. Ik zou ook de bedenking gemaakt hebben: schrijft die auteur niet vooral OVER een kind, in plaats van VOOR een kind? Want dit gebeurt toch vaak in kinder- en jeugdboeken: de auteurs schrijven voor zichzelf OVER kinderen en houden geen rekening met de toegankelijkheid voor de potentiële lezers. Het is hun goed recht om voor zichzelf te schrijven natuurlijk, en het levert soms prachtige kinderboeken op, maar ze worden niet door kinderen gelezen. Nog zo’n heikele gedachte…

Toch doet Monika van Paemel dat nu net niet: De koningin van Sheba gaat niet OVER Ciska, maar is werkelijk en met groot inlevingsvermogen vanuit Ciska geschreven. Dat ze nog maar negen is, deed me even de wenkbrauwen fronsen, maar stoorde me uiteindelijk niet. Het personage maakt dus niet het verschil in mijn zoektocht naar het verschil tussen een roman en een jeugdboek (of  -roman zo je wil).

Wat dan wel? De gelaagdheid, zonder enige twijfel.  En de uitdieping, zoals Willy Spillebeen het zei.

Ik kijk hier in de eerste plaats naar de historische laag.  Wie De koningin van Sheba leest, moet een zekere rijpheid hebben. Je kan natuurlijk samen met Ciska ontdekken welke pijn de oorlog heeft meegebracht, maar expliciete uitleg krijg je niet. In een jeugdboek zal de realiteit (een oorlog en zijn gevolgen, enkele feiten, etc.) veel explicieter aan bod komen omdat jonge lezers nog historische (of reële) achtergrond missen.  Die mengen de beste jeugdauteurs op een niet- storende manier in hun verhaal. Het liefst niet als een episode uit een geschiedenishandboek, maar wel helder. In een roman voor volwassenen mag je veronderstellen dat veel historische feiten tot het collectieve geheugen horen en heb je dus meer ruimte om op de kennis van de lezer verder te werken. Meer ruimte om uit te diepen dus.  

Op de tweede plaats: de psychologische laag. Om De koningin van Sheba te lezen moet de lezer voldoende psychologisch inzicht hebben. En opnieuw: wat de psychologische benadering betreft, staan de personages van Monika van Paemel er. Ze spreken voor zichzelf, levendiger in een roman kun je ze niet bedenken. Maar ze verzwijgen ook heel veel, en hier is het aan de lezer om te interpreteren. Geen probleem voor jonge lezers wat het  kinderniveau betreft( als jonge lezer kan je je moeiteloos in Franciska inleven, vooral vanwege de sprekende confrontaties met haar tegenspelers), maar niet wat het niveau van de volwassenen betreft. Het verreist rijpheid en ervaring om het gedrag en vooral de oorzaken en gevolgen van hun gedrag te interpreteren. Weinige adolescenten kunnen al zo’n rijpheid hebben, behalve wellicht als het echt veellezers zijn en als ze in een begenadigd (school-)milieu zitten.

Er zijn nog andere lagen in De koningin van Sheba, zoals de ontdekking van de taal en het schrijven bijv., de strijd tussen de seksen, en noem maar op. Ik haal er nog één laag uit: de filosofische laag. Franciska zoekt bij de non, haar pleegmoeder en ooms een antwoord op haar vragen, maar bij hen wordt ze niet wijzer. Dan gaat ze naar de meester, voor haar een soort sjamaan of in ieder geval een persoonlijke begeleider. Hij zet haar met zijn antwoorden voortdurend aan het denken en helpt ze stap voor stap verder op haar ‘groei’-weg.  Zoals hierboven gezegd: haar vragen, antwoorden en ideeën kunnen evengoed het thema zijn van een jeugdboek. Wat is dan het probleem? Dat de filosofische laag van de roman de spankracht tegenhoudt. Er wordt in De koningin van Sheba  vooral geredeneerd, gesuggereerd, geassocieerd.. Als volwassen lezer geniet ik van Van Paemels taal en haar vermogen om Franciska gaandeweg te doen groeien. Maar ook hier moet je een zekere (lees-)rijpheid hebben. Ik vermoed dat je geen 400 blz. aan adolescenten verkoopt, als er geen reële spanningsdraad in het boek steekt. In het lezen van louter emotionele en psychologisch ’spannende’ verhalen, daar moet je ook als lezer in groeien.

Het zijn losse gedachten en ik besef dat ze over al lang ingetrapte deuren gaan. Maar ze steunen me in de gedachte dat er wel degelijk een onderscheid is tussen kinder- en jeugdliteratuur en literatuur voor volwassenen. En een bijkomende gedachte: dat goed geschreven en rijke adolescentenboeken een bijna onmisbare stapsteen zijn op de weg naar de boekenkast voor volwassenen.

In boekenvriendschap,  Jet