De volgende in het rijtje genomineerde boeken is Een halve hond heel denken van Joke van Leeuwen. Kijkt u op van een non-fictieboek tussen de genomineerden van de Gouden Uil Jeugdliteratuurprijs? Als u daarbij denkt: het gaat toch om literatuur, is de kans groot dat u bij dit genre de instructieve Hoe, wat en waaroms van vroeger of de Dorling Kindersley-uitgaven, meer foto dan tekst, voor ogen hebt. Het non-fictiegenre voor kinderen heeft de laatste jaren echter een opvallende evolutie doorgemaakt, zo betoogde ook Thomas de Veen recentelijk nog in Lezen: ‘Informatieve boeken tellen nu definitief mee als literatuur. De emancipatie van het non-fictiejeugdboek is voltooid. Met de toekenning van de Gouden Griffel 2008 aan het geschiedenisboek Kinderen van Amsterdam van Jan Paul Schutten is de literaire  ontwikkeling van het genre definitief bezegeld. Non-fictie wordt nu meegerekend als volwaardige literatuur. Voorbij is de tijd dat informatieve boeken onder te verdelen waren in vereenvoudigde naslagwerken, opgeleukte instructieboeken of uit de kluiten gewassen versies van het tijdschrift Kijk.’
Ook de jury van de Gouden Uil Jeugdliteratuurprijs weet dat. Vorig jaar nog was Midas Dekkers genomineerd met Botjes en in 2002 sleepte Bas Haring de prijs zelfs in de wacht met Kaas & de evolutietheorie. Bovendien is Joke van Leeuwen met dit boek niet aan haar non-fictieproefstuk toe. Enkele jaren geleden schreef ze al het prachtige Waarom een buitenboordmotor eenzaam is, een origineel, humoristisch en leerzaam boek over taal dat binnen het informatieve genre haast een legendarische status heeft verworven.

De ondertitel van  Een halve hond heel denken luidt: ‘Een boek over kijken’, en dat is precies wat dit boek is. Het kan bijna geen toeval zijn dat Joke van Leeuwen, na een boek over taal, er nu eentje over kijken gemaakt heeft. Naast haar geheel eigen stem en stijl valt ze in kinder- en ander boekenland vooral op door haar originele manier van kijken naar de wereld en door haar eigenzinnige visuele weergave daarvan in haar illustraties.

De gedroomde auteur dus om een boek te maken over ‘hoe je kunt kijken, en over wat al dat kijken met je doet’. En ze heeft dat uitstekend gedaan, helemaal zoals de achterflap belooft, ‘op zijn Van Leeuwens’. Met tal van voorbeelden, gaande van foto’s en schilderijen tot reclamefolders en eigen tekeningen, toont ze de lezer wat er gebeurt als we iets zien, hoe onze hersenen omgaan met de visuele informatie die ze binnen krijgen en zo automatisch vier poten bij een hondenkop denken, maar evengoed over hoe beelden gemanipuleerd worden en hoe een simpel onderschrift onze kijk op een foto beïnvloedt. Over de gulden snede, over gezichtsbedrog en over het lijnperspectief. En over nog veel, veel meer.

Daarin schuilt meteen een grote kracht én een zwakte van dit boek. Laat me met die laatste beginnen. Joke van Leeuwen presenteert in dit boek zo’n overvloed aan wetenswaardige feiten dat het soms wat veel wordt. Bovendien waaiert al die informatie voortdurend alle kanten op. Ondanks de pogingen om een en ander onder te brengen in thematische hoofdstukjes lijkt de samenhang soms zoek. Die défaut vergeef je Joke van Leeuwen echter graag zodra ze met weer een verrassend weetje komt, zodra ze je weer met nieuwe ogen naar de wereld laat kijken, zodra ze je weer verwonderd laat stilstaan bij wat je altijd al zag, maar dan anders. En dát doet ze voortdurend, een heel boek lang. Daarvoor haalt ze alle Van Leeuwen-truken uit de kast, van haar onnavolgbare humor en geestige knipoogjes tot verhelderende tekeningen in typische Van Leeuwenstijl. Daardoor heeft dit boek, zelfs wanneer het over ernstige en droog lijkende onderwerpen als lijnperspectief of de samenstelling van licht gaat, iets speels en lichts. Haar voorbeelden zijn perfect gekozen om de lezer even verrast te laten opkijken en zich in zijn geheugen vast te haken. Dat de perspectieflijnen in een schilderij dat Ingres van Napoleon maakte, samenkomen in zijn kruis, vergeet ik wellicht nooit meer. En waarschijnlijk zal ik nooit nog een reclame voor uurwerken kunnen zien zonder te checken of de wijzers inderdaad op tien over tien staan.

Een halve hond heel denken is een érg leuk, geestig en prikkelend non-fictieboek, dat je aan het denken zet en je overstelpt met leerzame weetjes, maar het is niet de grand cru die Waarom een buitenboordmotor eenzaam is was. En niet het meesterwerk dat Iep was. Evenmin haalt het het niveau van minstens twee van de andere genomineerden. Een absolute leesaanrader dus, maar een Gouden Uil? Ik dacht het niet.