Het is lang geleden dat ik zo’n intens boek gelezen heb over de groeiproblemen van een tiener. Intens en vooral zeer bevreemdend: Bijt! van de Noorse auteur Hilde Hagerup, uitgegeven door Querido. Omdat het debuut van Hilde Hagerup, Golfbewegingen,2000, nogal wat indruk op me gemaakt had en omdat ze voor het daarop volgende Zomerzeer in 2006 de Zilveren Zoen 2006 kreeg, was ik meteen alert. Op de kaft las ik dat Bijt! In Noorwegen als beste boek van 2008 werd bekroond. Bovendien was ik helemaal benieuwd toen ik de naam van de vertaalster zag: Eva Gerlach.

Jonas is op zijn zachtst gezegd licht gestoord. Niet prettig gestoord, en ook niet vriendelijk gestoord. Met zijn 14 jaar kleedt en gedraagt hij zich als een zeer keurige volwassene: met glad gekamde, geoliede haren, in een net pak, en met een misprijzen voor al hetgeen niet in orde is: de kledij en houding van zijn veel te slappe leraar, het arrogante gedrag zijn schoolkameraden, de oliehanden en slordigheid van zijn vader, het rommelige en vuile huis waarin hij woont, zijn lelijke dorp Krattbo en dus het hele leven. Als onaangepaste outcast trekt Jonas de pestkoppen naar zich toe. De uitdagende Wendy in de eerste plaats, over wie hij stiekem droomt..Want naast zijn netheids- manie heeft Jonas nog een andere obsessie, en daarin zal hij wel niet zoveel van zijn klasgenoten verschillen: hij is geobsedeerd door meisjes, en vooral door hun borsten. Omdat zij voor hen onbereikbaar zijn, droomt hij zich een meisje: Bobby en hij fantaseert er lustig op los. En dan komt een nieuweling in de klas: Tone, met, voor hem dan toch, reuze borsten, of –tieten. Ook zij blijkt een outcast, als lid van een kerk die strijdt voor vrede en rechtvaardigheid. En daarvan is er in hun klas hoegenaamd geen sprake. Tone wordt voor Jonas zijn droom- ‘Bobby’.

De vraag waar de lezer natuurlijk voortdurend mee zit is: waarom gedraagt Jonas zich zo? Dat weet je eigenlijk van bij het begin: toen hij 8 was, heeft zijn moeder in dronken toestand een man dood gereden en sedertdien zit ze in de gevangenis. Jonas’ leven is op slag onoverzichtelijk geworden. Wanhopig probeert hij er zelf een nieuwe structuur in te brengen, door controle te houden over zijn kledij, zijn gedrag, zijn leven. En door verhalen te verzinnen voor zijn moeder: over de modeljongen die hij is, het modelmeisje dat hij heeft, zijn schitterende schoolresultaten en zijn succes als gevierde klassenvertegenwoordiger. Leugens die hij zelf gelooft en waar hij anderen in probeert te betrekken. Hij heeft de voeling met de realiteit volledig verloren.

De volwassenen die Jonas omringen, helpen hem niet om zijn beide voeten weer op de grond te krijgen. Zij proberen af en toe, maar Jonas leest hen de les: zijn (slappe) vader, zijn leraar die te zwak is om zijn leerlingen in de hand te houden en op te voeden, de directrice die op haar hurken met haar leerlingen praat… Eigenlijk geloof je het zelf niet. Eén figuur springt er uit: Persson, de vriend van zijn vader, net als hij troost zoekend in de drank, maar iemand die zich wel ontfermt over Jonas en hem af en toe filosofisch toespreekt en hem wat vooruit helpt. Zijn moeder, die vanuit haar gevangenis toeziet hoe het Jonas vergaat, beseft wel hoe haar zoon in elkaar zit, maar is machteloos.…Op het einde van het verhaal is het schrijnend om te lezen hoe hij die hele tijd op haar heeft gewacht, en hoe hij uiteindelijk beseft dat ook zijn moeder niet de gedroomde moeder is. Op dat ogenblik weet hij: ”Er was niets meer om op te wachten.” Op dat ogenblik gaat hij ook definitief door het lint, op een jongerenfeest waar hij zelfs door zijn nieuwe vriendin voor aap gezet wordt. Daar komt het grote besef:”…Hoe de dingen gingen. Hoe jongeren dingen deden. Hoe ze probeerden door de rotzooi heen te komen.”

Die zin vat het verhaal zowat samen en is wat mij betreft een in- treurige idee. Ik weet het wel, Jonas is niet het symbool voor dé troosteloosheid van dé jeugd. Hilde Hagerup heeft zijn personage gekaderd in een goed gestructureerd verhaal, ze heeft zijn omgeving en zijn karakter geschetst, en een puber geportretteerd die in een net van leugens een draaglijke wereld probeert te creëren. Maar precies omdat ook zijn omgeving zo troosteloos is, moet je goed oppassen om Jonas niet als symbool te zien. Er waren bladzijden in het boek waarbij ik dacht: hoe ver zal Hagerup nu nog gaan, hoever kan ze nog gaan om dit portret geloofwaardig te houden? Maar ze kerfde verder en ik las door, in de hoop dat ik het echt als een tragi- komedie kon zien, dat ik echt met de vaak absurde humor zou kunnen lachen. Zoals ik kon lachen met de groteske anti-held Jos uit De Passie van een Puber van Frank Adam. Ik kon het niet. Ik heb het verhaal als zeer confronterend ervaren, zeer treurig, van een treurigheid die zo haarscherp en zo vasthoudend beschreven is, dat alle lachen me erbij verging. Misschien heeft iemand het van jullie gelezen en kan die mij op andere ideeën brengen? Ik kan goed begrijpen dat het boek de Noorse jeugdboekenprijs kreeg, maar ik zou wel het juryverslag graag eens lezen. Op het internet heb ik het niet gevonden (ook niet in het Noors, vreemd.)

In boekenvriendschap, Jet