Eergisteren werd in Den Haag de Theo Thijssenprijs uitgereikt. De Theo Thijssenprijs, een driejaarlijkse oeuvreprijs voor een schrijver van oorspronkelijk Nederlandstalige kinder- of jeugdliteratuur, de opvolger van de Nederlandse Staatsprijs voor Kinder- en Jeugdliteratuur, moet zowat de hoogste onderscheiding zijn die je in ons taalgebied te beurt kan vallen als je voor jonge lezers schrijft. Het lijstje bekroonden is indrukwekkend.

Aan dat lijstje is nu Ted van Lieshout toegevoegd. Zéér terecht. Ted van Lieshout is volgens het juryrapport ‘een schrijver en dichter (…), die ook als illustrator, boekenmaker én activist vanaf 1986 een veelzijdig en kwalitatief hoogstaand oeuvre heeft opgebouwd’. Aan dat veelzijdig en hoogstaand zou ik nog een woord willen toevoegen: eigenzinnig. Ted van Lieshout is een kunstenaar – laat me even die overkoepelende term gebruiken om niet steeds het rijtje van schrijver, dichter, illustrator enz. te moeten opnoemen – met een heel eigen signatuur, die wars van alle modes en trends steeds zijn ding heeft gedaan. Een nieuwe Van Lieshout is steeds meteen herkenbaar als een nieuwe Van Lieshout – hoe gevarieerd zijn oeuvre dan ook moge zijn, want gisteren viel niet voor niets regelmatig het woord ‘duizendpoot’.

Er zijn veel redenen om Van Lieshout te bekronen. De jury van de Theo Thijssenprijs haalde er vele aan in zijn rapport, ik citeer er een: ‘In de poëzie van Van Lieshout krijgen eenvoudige woorden vaak een heel speciale betekenis en dat maakt het lezen van zijn gedichten tot een belevenis. Alledaagse dingen worden vaak op originele wijze verwoord. Van Lieshout speelt met woorden, weegt ze af, laat overbodige taal weg, biedt hoop, roept indringende beelden en doorbreekt taboes.’

Door dit ene aspect eruit te lichten wil ik geen afbreuk doen aan de kwaliteit van zijn illustraties, de veelzijdigheid van de onderwerpen waar hij over schrijft, de oorspronkelijke band tussen woord en beeld in zijn werk, zijn experimenten met velerlei technieken, zijn geslaagde pogingen om kinderen en kunst dichter bij elkaar te brengen, zijn inzet voor de jeugdliteratuur… Ze verdienen alle een apart spotlicht, maar het is de ongelooflijke zeggingskracht van Van Lieshouts poëzie en proza die van hem een memorabel auteur maken. Of hij nu luchtige gedichten en originele verhalen voor jonge kinderen schrijft, of ingaat op grote thema’s en gevoelens, steeds vallen zijn krachtige en zuivere formuleringen en zijn beklijvende beelden op, waarachter een oorspronkelijke blik én een milde, relativerende humor spreken.

Op zoek naar citaten om het bovenstaande te illustreren, kom ik als vanzelf bij die teksten die mij het diepst geraakt hebben en zich zo in mijn geheugen verankerd hebben, over de dood van een vader en een broer, over opgroeien en jezelf ontdekken, over verlangen, hunkering en liefde, over het zoeken naar een eigen plek, in de wereld, in woorden, in de armen van een ander.

Je ging helemaal in je eentje dood. Ik hoop dat je niet gevoeld hebt dat je stierf. Ik hoop dat je sliep toen het gebeurde en niet wakker bent geworden. Of anders dat je toevallig de laatste keer knipperde met je ogen en per ongeluk gestruikeld bent over je wimpers. (uit Gebr.)

Zacht ben je, zeg jij, en je schrijnt
mijn huid met blote handen.
Logisch, denk ik, want
niemand heeft mij daar nog ooit
aangeraakt, dus er zit geen eelt,
daar waar ik nog niet heet.
(uit het gedicht ‘Hoe heet het’, uit de bundel Multiple Noise)

Ergens zal ik wonen later.
De plaats is er alvast; de wereld
is toch min of meer wel af.
(uit het gedicht ‘Ergens zal ik wonen later’, uit de bundel Als ik geen naam had kwam ik in de Noordzee uit)

Maar bladerend door bundels, verhalen en romans herontdek ik ook de vele andere gezichten van duizendpoot Van Lieshout.

Is een slak
een slome slijmerd
of een huis op hol?
(uit het gedicht ‘Hollend huis’, uit de bundel Een lichtblauw kleurpotlood)

Nu moet ik in september in een nette broek verschijnen.
Dan zit ik met een strik om op een feeststoel in de zaal.
Wat ik nou graag zou willen is dat u erbij kunt zijn en
dat wij een glaasje drinken op uw moeder, allemaal!

Ach, kunt u niet? De dames Groen zijn allebei verkouden?
De dominee is misselijk en u heeft allergie?
Natuurlijk snap ik dat u dan het bed zult moeten houden.
Ik wens u heel veel beterschap en ook de andere drie.
(uit het gedicht ‘Zeg, lieve schaap Veronica, in het boekje ter gelegenheid van de uitreiking van de Theo Thijssenprijs 2009)

En net in die veelzijdigheid toont zich de meester. Van Lieshout zei ooit dat hij over alles kon dichten, ‘van macaroni tot masturbatie’. En het straffe is: hij kan het inderdaad, en nog goed ook.