Ter gelegenheid van de Theo Thijssenprijs 2009: het oeuvre van Ted van Lieshout in enkele hoogtepunten. Een persoonlijke maar zeer aanbevolen selectie.

Tijm uit De allerliefste jongen van de hele wereld is een zorgelijk jongetje.

Waar piekerde Tijm dan zo over? Wel, de laatste weken over later. Over hoe het zou zijn als hij volwassen was, als hij een vrouw en kinderen had. Een gezin om voor te zorgen.
Tijm vond zichzelf te stom om dat ooit te kunnen. Hij was bang dat hij later geen geschikt beroep zou kunnen vinden en het stellen moest zonder geld. Dan zou zijn familie honger lijden.

Klinkt dat onrealistisch zwaar op de hand voor een jongen van acht? Ted van Lieshout weet het licht en luchtig te houden door zijn originele invallen, zijn nuchterheid en zijn fijne humor. Tijm mag dan een piekerkop zijn, hij blijft niet bij de pakken zitten. Het denk- en het doe-beroep dat hij verzint – slakkenspecialist en lijntjestrekker in een schriftenfabriek – brengen weinig soelaas, maar de uitspraak van zijn moeder, dat hij de allerliefste jongen van de hele wereld is, brengt hem wel op een idee. Met een canvas stoeltje, een oude hoed en een karton met daarop ‘De alleliefste jongen van de hele wereld’ trekt hij de straat op.

Hij keek naar de grond, want wie durft er nou zomaar midden op de stoep te gaan zitten? Tijm niet. Hij deed het omdat het moest. Van hemzelf, van niemand anders. Het was voor later, voor zijn vrouw en kinderen.

Mijn botjes zijn bekleed met deftig vel is een poëziebundel in prentenboekenformaat. Bij elk gedicht hoort een paginagrote vierkleurenillustratie. Bijzonder – en meteen typisch voor Van Lieshout – is dat hij voor elke illustratie een andere techniek gebruikte. De gedichten gaan over uiteenlopende onderwerpen – liefde, dood, opgroeien, oorlog, moeders… – en geven op originele wijze blijk van een persoonlijke kijk op het leven. Uit ‘Hoe diep’:

Hoe diep gaat liefde, is de vraag.
Hoe ver voorbij de randen?
Tot in mijn ingewanden?
Tot hart en lymfeklieren?
Tot botten, pezen, spieren?
Hou jij ook van mijn nieren?
Of gaat het om de schone schijn:
dit vel dat ik probeer te zijn?

Mijn botjes zijn bekleed met deftig vel verwierf na verschijnen een bijna legendarische status. Minder bekend is de bundel Multiple noise. Toch is het een van mijn favorieten, door de constante spanning tussen af en niet af zijn. De gedichten, die volgens van Lieshout ‘over zoeken gaan, over ontwikkeling en verandering’, illustreerde hij niet met kant-en-klare tekeningen, maar met schetsen, studies, krabbels en kladjes. Ook de gedichten zelf lijken soms studies. Zo lees je eerst een gedicht met de beginzin ‘Het woordje liefde komt niet los van papier./ Spreek het uit en ik kan het niet vangen, / wel vangen misschien, maar niet mijn hand open / doen en zien wat het is, of het bewaren / in een glazen pot, in een doos vol geheimen, / in een boek platslaan en het laten drogen.’ Op de volgende pagina staat te lezen:

Het woord liefde komt niet los van papier,
noch wordt het tastbaar uitgesproken.

Het is de angst om te verliezen, om te worden
verloren, verkeerd weggelegd, zoekgeraakt.

Daarom houd ik je zo stevig vast, als het moet
in gedachten, om je niet te verliezen.

Prachtig, toch? Multiple noise bevat nog veel meer van dit moois, over het begin der tijden, het verlangen naar een thuis, vogels en luchten, liefde en verlangen, opgroeien en het ontdekken van jezelf en je lichaam. Een bundel om eindeloos uit te citeren, daarom nog eentje, uit het gedicht ‘Buiten’:

In huis zou ik de hele wereld vinden.
Het moest; te kiezen had ik niet: een vader
en een moeder geven ongevere grenzen aan.

(…)

Ik klim uit ramen het stiekeme donker in, stil, o,
stiller! Ik moet in het geheim gaan vrijen. Ik moet
door tralies heen. Ik moet een buiten om alleen.

Nog een prachtige dichtbundel is Begin een torentje van niks, de eerste dichtbundel in de geschiedenis van de Griffels die bekroond werd met een Gouden Griffel. Hoewel er ook gedichten over andere thema’s in staan, staat het verlies van een vader centraal, wat de bundel een sterkere samenhang verleent dan het vroegere werk van Van Lieshout. Er wordt als het ware een beeld geschetst van een jongen die opgroeit zonder vader en die dat verlies voortdurend verwerkt. Hoewel de tragiek van het onderwerp duidelijk is, wordt de toon nooit melodramatisch.Van Lieshout balanceert meesterlijk tussen emotie, drama, relativering en nuchterheid. Het levert prachtige poëzie op:

Er ging op een dag een vader dood.
Hij was van mij en hij viel zomaar
ineens de rand van het leven af.
(uit ‘Halte halverwege’)

Of:

Je slaapt zo dicht bij de dood. Ik moet het donker in
en horen dat je ademhaalt, zien dat je borst zacht
op en neer blijft gaan, bang als ik ben om je
te verliezen aan het niet meer wakker worden.
(Uit ‘Je slaapt’)

Ook in Gebr. speelt de dood een belangrijke rol. Een half jaar na de dood van Marius wil zijn moeder de spullen uit zijn kamer verbranden. Een soort afscheidsritueel: ‘Ik stuur hem zijn spulletjes in rook achterna.’ Zijn oudere broer Luuk vindt het een ondraaglijke gedachte dat van zijn broer niets over zou blijven. Om Marius’ dagboek van de vuurdood te redden, begint hij erin te schrijven, aanvankelijk zonder erin te lezen. Dat doet hij na een tijdje natuurlijk toch, en meteen begint hij te reageren op wat zijn broer geschreven heeft:

‘Hij wilde er verder niet meer over praten. Als hij maar niet denkt dat ik gek ben, want ik ga nu heus niet geloven dat hij het tóch liever met meisjes doet. Ik heb die brief met eigen ogen gezien en ik kan het niet uitstaan dat Luuk weer gewoon aan het liegen was.

Ik sta er echt versteld van dat je dat allemaal in je dagboek hebt opgeschreven. Als ik het geweten had, zou ik niet aan mijn reddingsactie begonnen zijn. Het is wel belangrijk dat je gedachten bewaard blijven, maar niet als het flauwekul is. Ik weet nu niet zo heel zeker meer of ik wel verder wil lezen en schrijven…’

Zo ontstaat een postuum gesprek tussen de twee broers, dat afwisselend kibbelend, liefdevol, ernstig, plagend, teder, medeplichtig of vol herkenning is. Dat op zich is al een grote verdienste van de auteur: een gesprek tussen twee broers, één dood, één levend, door een knappe literaire constructie zoveel nuance en authenticiteit meegeven. Centraal in dat postume gesprek staat hun beider homoseksualiteit, waar de jongere Marius veel makkelijker mee bleek om te gaan dan Luuk. Over zijn eerste vrijpartij, na een carnavalsavond, schrijft Marius in zijn dagboek:  ‘Hij plukte de zeerover van mij af en ik pelde hem uit zijn clown.’ Hoewel Marius’ ontdekking dat zijn broer net zo was aanvankelijk voor wrevel zorgt bij Luuk, schept diezelfde liefde voor jongens uiteindelijk, over de dood heen, een extra band tussen de twee broers.
Na een tijdje stopt het gesprek abrupt. Marius dagboeknotities houden op, Luuk schrijft verder. Over de ziekte van zijn broer, over zijn dood, over wat dat met hem doet over wat het betekent voor de broer die hij was: ‘Kun je nog wel iemands broer zijn als die iemand niet meer bestaat?’  ‘Toen jij stierf, stierf ook de broer die ik was’: maar is dat wel echt zo?  Luuk ontdekt een grote, troostende waarheid over doodgaan en missen en verderleven, die prachtig wordt verwoord op het eind van het boek.
Misschien klinkt het bovenstaande alsof Gebr. een loodzwaar, doodernstig boek is. Helemaal niet. Dat heeft veel te maken met de eerder genoemde dialoogconstructie die veel lucht in het verhaal brengt. Bovendien weet Ted van Lieshout altijd aan de juiste kant van de dunne scheidslijn tussen emotie en pathos te blijven: ‘Mijn broertje was voorgoed kapot. Geen garantie. Niks ruilen. Niks repareren.’
Ondanks de soms wat te nadrukkelijke metaforen is dit een prachtige, beklijvende roman, die me, nu ik hem na zoveel jaar herlezen heb, opnieuw naar adem doet happen en me opnieuw, bij de passages waar al potloodstreepjes stonden, bij de strot grijpt. Indrukwekkend.

Mijn tuin, mijn tuin is een heerlijk prentenboek, met tekst van Ted van Lieshout en illustraties van Daan Remmerts de Vries. In tweeregelige versjes beschrijft Ted van Lieshout hoe het jongetje Piet en zijn kat Poezelien naar hun tuin kijken, waarom ze er zo van houden. Eén en dezelfde plek, twee paar ogen: het levert twee heel verschillende tuinen op. Piets tuin heeft ‘een boom met treden als een trap’, waarin het heerlijk klimmen is. Voor Poezelien is diezelfde boom net een perfecte krabplek… In de collages van Daan Remmerts de Vries worden de twee manieren van kijken mooi verbeeld. Een prachtige, orginele uitwerking van het begrip relativiteit.

Het Papieren Museum van Ted van Lieshout beslaat drie boeken, waarin hij de lezer trakteert op een imaginair museum. Het eerste deel, Heer beeld, ik wil u niet ontrieven, is gewijd aan beeldende kunst, het tweede deel, Ik schrijf men komt binnen, aan poëzie en het derde, De engel met twee neuzen, aan de relatie tussen tekenaars van nu en de oude meesters. Geen saaie initiatie in de kunst, maar een  persoonlijke rondleiding. En die is bijzonder boeiend omdat Ted van Lieshout binnen de papieren muren van zijn museum zoveel eigen favorieten heeft samengebracht en er op zo’n enthousiaste manier over vertelt dat het aanstekelijk werkt. De invalshoeken vanwaaruit hij zijn favorieten benadert zijn even verscheiden als redenen voor fascinatie in de werkelijkheid ook kunnen zijn. Eigen observaties, gedachten, uitleg over technieken en stromingen, vergelijkingen tussen kunstwerken of gedichten en anekdotes wisselen elkaar af. Van Lieshout laat zien hoe hij kunst beleeft – en dat is erg fascinerend.

De cover van Mama! waar heb jij het geluk gelaten? vol lachende jongenshoofdjes, ziet er heel vrolijk uit. De bundel bevat ook een aantal luchtige verzen over alledaagse onderwerpen als deuren, ijsjes en nieuwe schoenen. Maar ook het bekende thema van de dode vader keert terug: ‘Ik vind / het niet erg dat je bent gestorven, maar je hebt me . toen wel verschrikkelijk alleen gelaten hè? Al weet / ik dat het niet expres was dat je bent doodgegaan.’ (Uit: Maandagen’) Het gemis wordt ook prachtig visueel verbeeld, met een schilderij van Seurat,  Een zondagmiddag op het eiland van La Grande Jatte, dat twee keer afgebeeld staat. Links, bij het gedicht ‘Op stap’, waarin de vader er nog is, staat het gewone schilderij. Rechts, bij het eerder geciteerde gedicht ‘Maandagen’, waarin de vader overleden is, staat een versie die Van Lieshout heeft bijgewerkt met de computer, waardoor ze als een soort zoekplaatvariant wordt van het origineel: wat is er allemaal veranderd? De grootste verandering: een van de heren op de voorgrond ontbreekt. Toch is het niet de vader die in deze bundel centraal staat, maar, de titel laat het al vermoeden, de moeder. Ted van Lieshout schetst de bijzonder complexe relatie tussen een jongen en zijn moeder en al de gevoelens die daarbij horen: angst om haar op een dag dood aan te treffen:

O, wat moet ik toch doen als ik de eerste ben
die voor je moet zorgen, moeder, als je dood
bent, en niemand in de wereld weet het nog?

Maar ook vervreemding, afstand, bekommernis, genegenheid… Prachtig is het eerste gedicht uit de bundel, ‘Mooie dag’, met die veelzeggend eindregel:

Lieve moeder,
wie is er weer voor dag
en dauw op gestaan

om speciaal voor jou
op blote knietjes
de lucht stukje voor

stukje zo heerlijk
stralend lichtblauw
in te kleuren, zonder

ook maar ergens een
wolkje wit te laten?
Juist ja, je kind.

Van Ansjovis tot Zwijntje is een luchtiger poëziebundel dan de al eerder genoemde.  Eigenlijk is het een ABC-boek, met voor elke letter een gedicht over een dier. Gevoelige gedichten, grappige verrzen, taalspielerei, lekker door elkaar. Oude bekenden, nieuwe vondsten, met steeds weer een perfecte ritme, mooie gedachten, verrassende verwoordingen. De kleurrijke illustraties van Sieb Posthuma zijn prachtig, speels en grappig. Een heerlijk boek.

Pas verscheen Hou van mij. Bijna alle gedichten 1984 – 2009, een werkelijk magnifiek uitgegeven verzamelbundel, waarin bijna alle gedichten (uit 13 bundels) en ook veel illustraties van Ted van Lieshout zijn opgenomen. Een lijvig werk, 272 blz., groot formaat, gebonden, leeslintje, en een erg knappe vormgeving – en dat is een grote verdienste, want dertien zeer uiteenlopende bundels samenbrengen in één band en toch een gevoel van rust en eenheid creëren, lijkt me niet eenvoudig. Op het eind is Ted van Lieshouts nieuwste werk opgenomen: een reeks Beeldsonnetten, waaruit zijn niet aflatende zoektocht naar nieuwe expressievormen blijkt. Helemaal achterin zit, het wordt een aangename traditie, deel waarin  Van Lieshout vertelt hoe de bundels en de illustraties tot stand zijn gekomen.
Hou van mij is een monumentaal boek. Monumentaal omdat nu je het zo mooi bij elkaar ziet, je ten volle beseft dat Ted Van Lieshout zowat alles kan. Ernstige en lichtvoetige, emotionerende en grappige gedichten, zware thema’s en alledaagse onderwerpen: hij kan het allemaal, met evenveel verve en originaliteit. Monumentaal ook, omdat het er zo onwijs mooi uitziet. Hou van mij is een boek om opnieuw en opnieuw in de hand te nemen, naar te kijken, in te bladeren en steeds weer te genieten.