Nog een Gouden Uil-genomineerde: De Hondeneters van  Marita de Sterck.

De roman over enkele dagen uit de oorlogswinter van 1917 is nog maar net begonnen of De Sterck zet de toon al, in een bloedstollende scène waar in een kooi uitgehongerde, razende honden vechten om een bot – van een mens, zoals zal blijken:

Zolang de mensen de honden niet ophitsten, waren honden geen moordenaars. Als een hond in een gevecht met heel zijn lijf liet zien dat hij zich overgaf, als hij zijn buik of keel presenteerde, stopte de sterkere met vechten. Het waren de mensen die soldaten met een witte vlag overhoopschoten.

Het is een zin waarvan de volle, verpletterende betekenis pas doordringt bij herlezing. Dat is geen toeval: de auteur heeft de roman vakkundig gecomponeerd, met tal van subtiele verwijzingen die op het eind als puzzelstukjes in elkaar vallen. In de indrukwekkende hondenscène voert De Sterck ook meteen een heel dorp, bestaande uit een stoet bijzonder kleurrijke, volkse figuren, én het hoofdpersonage op: Victor Vervoort, een zeventienjarige notariszoon met epilepsie, die door zijn overbezorgde ouders zijn hele leven als een frêle kasplantje is behandeld – elke emotie zou hem een aanval kunnen bezorgen. Als zijn hond Django, die zijn aanvallen feilloos weet te voorspellen, spoorloos verdwijnt, besluit de radeloze Victor hem te gaan zoeken.

Voor de huisgenoten van Victor Vervoort,
Ten eerste en ten laatste: vanaf heden wil Victor leven als een man.
Als hij daarbij wat blutsen en builen oploopt, dan heeft hij dat ervoor over,

luidt de boodschap die hij achterlaat. Met wat geld, zijn vaders zakmes en een stapeltje ongelezen brieven van zijn broer die als soldaat naar het front is getrokken op zak, begint hij aan een dagenlange voettocht van Mechelen naar Boom. Hij beseft welk risico hij neemt: elke epilepsie-aanval kan zijn dood betekenen – wat meteen voor een sterke spanningsboog doorheen het verhaal zorgt.

Het wordt een barre tocht, waarop Victor het ‘echte leven’ leert kennen, gevaren en ontberingen trotseert, voor het eerst verliefd wordt, voor het eerst alcohol drinkt, in een gezelschap van straatmadelieven belandt en bij een van hen zijn maagdelijkheid verliest, een hoop illusies over zijn medemensen kwijtraakt, maar ook goede mensen ontmoet, die ondanks alle ellende het beste voorhebben met de ander. Een bildungsroman dus in de ware zin van het woord: de overbeschermde, wereldvreemde jongen wordt een volwassen man.

Tegelijk is zijn tocht ook een schokkende confrontatie met de rauwe werkelijkheid van een land in oorlog. Met het thema van Victors verdwenen hond legt Marita de Sterck meteen de vinger op de ellende van de burgerbevolking: in oorlogstijd worden in de slachterij van Prosper honden afgemaakt, want wie honger heeft eet alles, zelfs het magerste scharminkel van een hond. Maar daar blijft het niet bij. Aan de oorlogsellende zijn nauwelijks grenzen. In treffende woorden en beelden brengt de auteur mokerslag na mokerslag toe. Over een vader van een doodverklaarde jonge soldaat, bijvoorbeeld: ‘Bij elk klopje zakten de schouders van Wannes dieper in. “Het kan toch niet zijn dat er niks van overblijft?”‘

‘Elke keer als ik onderweg een afgrijselijk verhaal hoorde, dacht ik: het kan niet erger. Het kon altijd erger‘, laat ze haar personage zeggen. Zelf doet ze net hetzelfde. Telkens wanneer je als lezer naar adem hapt en bijkomt van de gruwel die je net gelezen hebt, toont Marita de Sterck dat het nóg erger kon – en was.

IJzersterk, maar ook hartverscheurend wreed is de scène waarin een oude vrouw tijdens een begrafenismis haar boodschappentas opent: ‘Geen boodschappen zaten er in de tas van Lowies, maar een uitgemergeld blauw kindje.’ Haar babykleindochtertje, dat het slachtoffer werd van een onmenselijke praktijk: vervalste melk, een mengsel van vuil water en kalk, ‘zo blank als verse melk’, maar dodelijk giftig voor borelingen, door op geld beluste fraudeurs verkocht als echte melk. De oorlog krijgt bij Marita de Sterck gezichten die je niet meer vergeet.

De laatste mokerslag komt wanneer op het eind tot Victor doordringt wat er aan het front écht met zijn broer is gebeurd. Het verdriet en het gemis kerven in zijn ziel als de tatoeage die hij laat plaatsen in zijn huid – ‘EV 12 in 1908′. De vreselijke waarheid geeft hem de sterkte om de cirkel van zijn volwassenwording rond te maken: hij gaat onverschrokken de confrontatie met zijn vader aan.

Marita de Sterck vertelt haar verhaal als een vakvrouw. Ze heeft de roman bijzonder knap geconstrueerd en zet al haar verteltalenten in: in een uiterst zinnelijke stijl beschrijft ze Victors uiterlijke en innerlijke tocht, die ze gestalte geeft in een reeks ontmoetingen met fascinerende, onvergetelijke figuren (straatmadelieven met tot de verbeelding sprekende namen als Trezeke Viool en Irma Nooitgenoeg, een voddenvrouw met een baard en een haast mythische veerman ).

Soms echter schemeren haar bedoelingen te zeer door. De vele volkse verhalen en liedjes die ze via deze personages wil doorgeven, doen soms artificieel en geforceerd aan en niet alle dialogen komen even echt over. Dat heeft ook te maken met de Vlaamse volkstaal waarvan dit boek doordrongen is, maar die helaas niet consequent wordt gehanteerd. Bovendien bevat het boek een aantal stilistisch minder sterke passages. De Hondeneters is een hard en wreed boek, maar ook een wreed schoon boek, dat jammer genoeg af en toe spontane bezieling mist. Daarom: net geen Uil, denk ik.