Het e-book: ik weet het niet en u weet het niet
Zaterdag 4 september vond in de OBA, de Openbare Bibliotheek Amsterdam, de tweede editie plaats van de Middag van het Kinderboek. De eerste Middag van het Kinderboek werd vorig jaar door auteurs Ted van Lieshout en Hans Hagen georganiseerd in de nasleep van de commotie rond de Sjoerd Kuyper-lezing, en was, zoals Ted van Lieshout nu opmerkte, een beetje een ‘protestbijeenkomst’. Dat was dit jaar anders. Deze middag was gewijd aan het thema van het e-book: ‘De onafwendbare ondergang van het o zo vertrouwde boek door de komst van het allesverwoestende e-book?’ Met sprekers uit alle takken van het boekenvak wilde Ted van Lieshout de aanwezigen laten ‘proeven van wat andere boekenvakkers over het e-book denken’.
Dat laatste valt eenvoudig samen te vatten: van auteur tot uitgever, van boekverkoper tot bibliothecaris, van jurrist tot boekpromotor: allen weten ze het eigenlijk niet, en allen vinden ze dat het e-book eerder als een kans moet worden gezien dan als een bedreiging, een kans die met beide handen moet worden gegrepen. ‘We weten het niet’ was misschien wel de meest gehoorde zin, of zoals Paulien Loerts, directeur operatie en innovatie van WPG uitgevers, het uitdrukte: ‘Ik weet het niet en u weet het niet.’ Want, weer in de woorden van Loerts: ‘voortschrijdend inzicht kan alles veranderen’.
Het e-book is in opmars, zoveel is duidelijk. Internetboekhandel Amazon verkocht het afgelopen kwartaal voor het eerst meer e-books dan papieren boeken, en ook in ons taalgebied komt het fenomeen op gang. Volgens Marinus Ploon van Amstel van het Centraal Boekhuis, dat nu ook een e-boekhuis heeft, is het e-book, dat maar 6% van het papieren aanbod vertegenwoordigt, in de webwinkelverkoop goed voor 12%. Het e-book haalt ook de hele productie- en distributieketen van een boek, die traditiegetrouw van auteur, over uitgeverij, distributeur, boekhandel en bibliotheek, naar de lezer liep, helemaal overhoop. Auteur en lezer zijn de enige zekerheden die overeind blijven: hoe de rit daartussen zal verlopen, is op dit moment erg onduidelijk. Wél duidelijk is dat alle bestaande actoren erg graag mee op de e-kar willen springen en daartoe schuchtere dan wel stevige eerste stappen zetten.
Een van de actiefste stappen werd gezet door de auteur Rian Visser, die enkele van haar eigen boeken digitaal bewerkte en ter beschikking stelt. Ze begon met het digitaal aanbieden van delen van haar boeken en kant-en-klare lespakketten voor gebruik op digiboards, digitale schoolborden, en komt nu met een iPad app (ofte: applicatie) van haar prentenboek Timo en het toverboek. De app, die in de pauze ook te bekijken was op enkele iPads, had veel bekijks – eindelijk een tastbaar voorbeeld van dat fameuze e-book. Omdat Visser met de concrete voorbeelden kwam waar iedereen blijkbaar zo op zit te wachten, deel ik graag het filmpje van haar presentatie met u:
Paulien Loerts van WPG toonde een iPad app van Alice in Wonderland, volgens haar de mooiste kinderboeken-app die er op dit moment bestaat:
Ook Marieke Woortman, uitgeefster bij Unieboek, die onder het imprint Piccolo Books komen met vijf prentenboeken voor iPad, iPhone en iPod, had illustratiemateriaal mee. Kijkt u even mee:
Op de website van Piccolo Books staat bij dit filmpje overigens een interessant verkoopsargument te lezen: ‘De boeken zijn een leuk en verantwoord alternatief voor games en video’s, voor thuis en onderweg.’ Een argument dat op de Middag van het Kinderboek ook heel even werd aangestipt door boekhandelaar Ineke Verkaaik , van de Boekbond: ‘Ouders hebben liever lezende dan gamende kinderen.’ Ik noemde het daarnet niet voor niets een verkoopsargument. Want dat is het. Ouders willen graag dat kinderen boeken lezen, en kinderen houden van schermpjes. Je hoeft geen commercieel genie te zijn om de marktmogelijkheden van de ver-appte kinderboeken in te zien.
Maar wat doet dat allemaal met het lezen zelf? Schuift dat op in de richting van spelen? Is heftig schuddend een prentenboek lezen op de iPad zoiets als tennissen op de wii? De prachtige effecten, waarvan sprake in het filmpje van Piccolo Books, voegen die echt iets toe? En samen met je kind op de bank naar het iPad-verhaal kijken, terwijl een vreemde stem het voorleest, blijft dat ‘het leukste kwartiertje van de dag’? Zal er een hele nieuwe vorm van lezen ontstaan? Over die vragen ging het op de, overigens fijne, Middag van het Kinderboek niet. Maar het zijn wel de vragen die me bezighouden, nu.
[...] bent wil je je misschien abonneren op de RSS feed voor meer updates.Tijdens de eerder genoemde Middag van het Kinderboek in de OBA in Amsterdam werd ook de Leesgoedprijs 2010 uitgereikt. De Leesgoedprijs is een prijs die [...]
‘Wie het schrijven en het lezen wil ondersteunen doet er de komende jaren goed aan om niet onnodig sentimenteel voor zijn boekenkast te gaan staan om vervolgens te beslissen dat er niets boven drukinkt en papier gaat, […] Ook in deze evolutie in de geschiedenis van het geschreven woord draait het minder om het medium dan om de het oneindige reservoir aan wijsheid en verhalen dat erachter schuilgaat.’ Dit is de slotconclusie die Matthijs de Ridder in De Leeswolf van september maakt over de onvermijdelijke komst van het e-book. Hij heeft het hier over de volwassenenliteratuur en hij ziet met nogal wat enthousiasme de extra mogelijkheden van dat nieuwe medium tegemoet. Alleen denkt hij hier niet in de eerste plaats aan de occasionele koper van een leesboek , maar aan professionele lezers en aan wetenschappelijk onderzoekers die met de technische extra’s veel voordeel kunnen doen. Hoe zit dat dan voor het kinderboek? De technische extra’s werden op de Middag van het Kinderboek mooi in de verf gezet, maar voor het kind denken de uitgevers dan in de eerste plaats aan gadgets en Rian Visser ziet vooral didactische mogelijkheden. Karins vraag naar het lezen zelf en naar wat er met dat ‘oneindige reservoir aan wijsheid en verhalen’ te gebeuren staat, is dan ook erg pertinent. We zullen niet om het e-book heen kunnen en we moeten dat inderdaad ook niet willen. Het gedrukte boek zal wellicht ook niet verdwijnen. Maar het doembeeld van een massale, gaandeweg goedkoper wordende e-productie waarin de mogelijkheden van het nieuwe medium tenvolle commercieel geëxploiteerd worden, terwijl het (dure) gedrukte boek zoiets als een collector’s item voor liefhebbers wordt, staat me toch enigszins dreigend voor ogen. Omdat de producenten zich vandaag niet met de literatuur, maar met het medium bezighouden. En dat het medium grote invloed heeft op de manier waarop gelezen wordt, is ons vandaag al overduidelijk. Het lezen verandert en dat zal in een stroomversnelling geraken als het e-book, waarvan de productiekosten stukken lager liggen dan van het gedrukte boek, massaal op de markt komt. Onvermijdelijk. Het zal een de literatoren zijn om te kijken hoe daar moet mee omgegaan worden. Vraag is of zij tegen het commerciële geweld opkunnen. Vraag is of uitgevers met een hart voor literatuur dat zullen kunnen. Dat lukt vandaag, met het gedrukte boek al lang niet zo goed als we zouden willen. Als het commercieel redabele kinder-e-book grote verspreiding zou kennen onder de gebruikers terwijl de kinderliteratuur een zaak wordt van fervente enkelingen, dan wordt het literair competente kind al evenzeer een ‘collector’s item’ als het gedrukte boek.
Mooi artikel, en wat een bijzondere en rake reactie van Jen. Ik ben blij dat de MvhK die heeft losgeweekt.
Als kinderboekenschrijver wil ik vooral gelezen worden. En de meeste van mijn 30+ boeken, staan wel in de bibliotheek maar niet in de winkel. Dat geldt niet alleen voor mij, maar voor bijna al mijn bekende en minder bekende collega’s die geen Tonke, Carry, Paul of Francine heten. (Dat is overigens geen klacht, maar een constatering).
E-books geven ons een kans om bij veel meer lezers terecht te komen. Ja, natuurlijk zal er nog steeds marketing en PR moeten worden uitgevoerd, maar we zijn als schrijvers in ieder geval niet meer afhankelijk van het beperkte aantal meters bij de boekhandel.
@Jen: dank voor je zéér zinnige reactie. Je slaat de nagel op de kop. De voorbeelden die we op de Middag van het Kinderboek te zien kregen, deden vooral aan gadgets, spelletjes en didactische toepassingen denken. Mij bekroop sterk het gevoel dat lezen daarmee een heel stuk gaat opschuiven in de richting van ‘spelen’, omdat daar, voor een groot publiek, een groot aantrekkingspunt in schuilt. De vraag die je stelt,wat er in zo’n scenario zal gebeuren met het literaire kinderboek én vervolgens de literair competente jonge lezer, is in dat licht zéér pertinent. Het is niet alleen aan de literatoren om te kijken wat ze met het nieuwe format kunnen en gaan doen, het is ook aan de leesbevorderaars, recensenten enz. om het belang van literaire competentie te blijven aantonen en onderstrepen.
@Marcel: ik denk niet dat het zo eenvoudig is. Je bent inderdaad niet meer afhankelijk van een beperkt aantal meters bij de boekhandel, maar je komt terecht in een oeverloze digitale wereld, waarin je, denk ik (!), evengoed zult moeten knokken om aandacht. Het zou heel goed kunnen dat er op termijn digitaal veel meer teksten zullen worden aangeboden (om de simpele reden dat een belangrijke drempel die nog tussen droom en daad in stond om in eigen beheer uit te geven: de hoge productiekost van het gedrukte boek, wegvalt), die allemaal naar de aandacht zullen hengelen van een groep die niet exponentieel groter wordt. Met een product dat goedkoper zal zijn dan het boek in de boekwinkel. En met middelen die zich lang niet allemaal op het domein van de schrijver zullen bevinden.
Op het weblog van Ted van Lieshout plaatst Thérèse, m.i. terecht enkele vraagtekens bij deze ontwikkeling, die ik hier even citeer: ‘Afgezien van het gegeven of iemand wel of niet al die extra vaardigheden bezit, hoe ziet de honorarium-/tijd-/werk-/investeringsverhouding eruit? Er zijn zoveel randvoorwaarden waaraan voldaan moet worden vóórdat je e-gericht leveren kunt, mag dat verwacht worden van een auteur? Waarschijnlijk niet, en dan lijkt me een nauw samenwerkingsverband te moeten gaan ontstaan tussen grafici, web- en e-bookdesigners en een auteur (die niet meer alleenbedenker is van zijn verhaal, want het verhaal wordt uitgebreid tot een totaalconcept, met steeds leer verschillende belanghebbenden), plus dan nog de uitgever met al diens terzake kundig personeel. Veel meer werk, veel meer mensen, en veel meer kosten.’
Waarmee vul ik mijn tijd? Soms lees ik een literair boek of bekijk ik een interessante docu op tv. Een andere keer lees ik een strip van Suske en Wiske, surf ik naar de onnozelste websites of kijk naar FC De kampioenen, al is het maar om me erover te verbazen hoe voorspellend hun grappen zijn.
Noem het zinvolle tijdsbesteding tegenover het verstand op nul zetten. Of noem het qualitytime tegenover puur entertainment. Het maakt niet uit. Feit is dat ik ze allebei nodig heb. Zonder het eerste zou ik het gevoel hebben dat mijn bestaan maar leeg is. Zonder het tweede raak ik op overdrive.
Alleen, ik ben me graag bewust van wanneer ik met het ene en wanneer ik met het andere bezig ben. Dat vind ik heel belangrijk. Ik waak graag over dat evenwicht. En niet alleen wat mij betreft. Ook van mijn kinderen weet ik graag wanneer ze hun tijd ‘zinvol’ besteden en wanneer ze de riem afleggen, zodat ik in de gaten kan houden dat de balans niet naar één kant overhelt.
Met de nieuwste ontwikkelingen echter vervaagt die grens alsmaar meer. Een boek lezen staat allang niet meer automatisch gelijk aan een literair activiteit met meerwaarde. Nu via de iPad ook nog allerhande bijkomende toepassingen worden geleverd zal het nog moeilijker worden. Wat moeten we bijvoorbeeld vinden van de animatie van de illustraties om maar wat te noemen? Versterkend of afstompend?
Dat overzicht bewaken wordt heel moeilijk. En dan durf ik me nog een bewuste vader noemen. Hoe zullen de meeste ouders/opvoeders daarmee kunnen omgaan? Hoe houden we nog in de gaten dat kinderen ook met zinvolle dingen bezig zijn? En hoe zorgen we ervoor dat ze later als volwassenen competent genoeg zijn om te beoordelen of hún leven nog in evenwicht is?
Dát vind ik bedreigend aan het e-book. Ik zou graag samen met jullie allemaal heel veel tijd krijgen om hierop antwoorden te kunnen vinden en goed voorbereid te zijn. Maar ondertussen raast die commerciële machine maar voort. We lopen allang achterop.
Grappig dat alsnog de discussie gevoerd wordt hoe verwoestend het e-book is. Op de middag zelf kwam dit niet echt aan de orde.
Vercommercialisering is al veel langer een probleem dan nu met de opkomst van het digitale boek. Als ik op televisie Bob de bouwer of Kabouter plop zie wordt ik ook niet blij. Ik weet hoe moeilijk het is om een goed boek tot televisieserie bewerkt te krijgen. Je boek in de winkel houden is inderdaad een probleem. Bestsellers worden van tevoren bedacht en promoot en door al die aandacht belanden ze dan inderdaad in de top 10.
Dus dit is niet nieuw. Ik wil ook niet promoten dat alle boeken opgeleukt moeten worden met spelletjes, beweging en geluid. Er zullen interactieve boeken komen, er zullen app van boeken komen: laat ze dan alsjeblieft mooi en goed zijn.
Ik heb tijdens mijn korte lezing ook andere dingen laten zien. Bijvoorbeeld je door middel van een serieuze digibordles je leesboek kunt promoten. Dit is vrij eenvoudig te doen. De presentatie die je anders zelf in een schoolklas geeft, biedt je nu digitaal aan. Veel schrijvers gebruiken al powerpointpresentaties bij hun optredens.
Ik heb ook e-book-uitgaven van leesboekjes laten zien. Dit waren leesleeuwboekjes, die eenmalig verschenen zijn in een abonnement. Daar gebeurde niks meer mee. Zonde van mijn werk, want het zijn wel mooie verhalen. Via het e-boek kan ik ze nu zelf uitgeven en zodoende toch beschikbaar maken.
Ik constateer dat het e-boek aan de ene kant de schrijver macht geeft zelf iets met zijn werk te doen. Aan de andere kant voelen schrijvers zich juist onmachtig. Eerst deed mijn uitgever alles, maar moet ik nu zelf dingen gaan doen? Dat wil ik helemaal niet! Help!
Er was ook weerstand tegen de uitvinding van de boekdrukkunst. Een gedrukt boek was goedkoper en kwam bij een groter publiek. Echte goeie handgeschreven boeken zouden verdwijnen en nu kon iedereen ineens zo’n gedrukt boek kopen. Wat was dat voor ontwikkeling? Sommige bibliothecarissen wilden alleen echte handgeschreven boeken in hun bibliotheek.
En nu met het digitale boek kan zomaar iedereen zelf een boek maken en uitgeven? Maar zijn digitale boeken wel echte boeken? Het is even wennen, maar ik denk van wel.
Doordat nu plots iedereen zijn schrijfsels kan gaan uitgeven ontstaat er waarschijnlijk zo een groot moeras dat mensen misschien weer nood gaan krijgen aan wat duiding. Misschien willen ze weer van experts horen wat goede boeken zijn.
Zou dat niet prachtig zijn?