Enkele weken geleden las ik met mijn zoon van acht Kleine Sofie en Lange Wapper van Els Pelgrom en Thé Tjong-Khing. Tijdens een koortsige nacht wordt het doodzieke meisje Sofie door haar speelgoedknuffels mee op sleeptouw genomen in het toneelstuk ‘Wat Er In Het Leven Te Koop Is’. Na een hoop avonturen gaat ze, op wat begint als een heldere nacht, door Khing getekend als een hemel vol sterren, met haar speelgoedkompanen aan boord van een schip. Er steekt een zware storm op, het schip komt in een draaikolk terecht, en Sofie ‘liet zich draaien, draaien, en lachend fluisterde ze: ‘Wat er allemaal in het leven te koop is! Dat wou ik weten. Zoveel! Zoveel!’ BOEM!’ Op de volgende bladzijde komt er ‘veel bezoek’: ‘Alle buren en familie kwamen naar het gestorven meisje kijken.’ Na zoveel leesbeurten bleven mijn ogen ook nu niet droog. En dan, nog een bladzijde verder, gebeurt het: buiten klinkt de claxon van een diepblauwe auto, blinkend in de eerste zonnestralen, ‘de mooiste auto die er bestaat’. Sofie stapt in, samen met haar lievelingsknuffels, en luisterend naar muziek en smullend van bonbons rijden ze ‘door groene heuvels en blauwe luchten’. ‘Sofie lachte. Een eindeloze reis was begonnen.’

Ik heb het met kinderboekenrecensent Jan Smeekens nooit over Kleine Sofie en Lange Wapper gehad, maar denkend aan hem pak ik vandaag, onbewust, het boek weer op. Jan is in de kerstnacht na een lange ziekte op 66-jarige leeftijd overleden. Even flitst de gedachte aan een levensgrote, in pop-up uitgesneden diepblauwe auto door mijn hoofd, met op de achterbank Jan Smeekens die na een vrolijke anekdote tranen van het lachen uit zijn ogen wrijft.

Ik maakte met hem kennis toen ik in de jaren 1990 toetrad tot de redactie van het blad Leesgoed, waarvan hij al lange tijd deel uitmaakte. Tijdens de vaak levendige discussies maakte hij indruk door zijn grote kennis van het kinderboek, door zijn soms eigenzinnige maar altijd goed onderbouwde opvattingen en door zijn grote betrokkenheid bij het kinderboekenvak, tijdens de  nazit door zijn hartelijkheid, zijn rake humor en zijn warme, oprechte interesse. Gaandeweg ontdekte ik dat hij ook een enthousiast onderwijzer, een gedreven kinderboekenrecensent voor de Provinciaal Zeeuwse Courant, een kritisch lid van tal van kinderboekenjury’s  (zoals de Griffels, de Penselen, de Woutertje Pieterse Prijs, de Gouden Uil en de Gouden Zoen), een verzamelaar van pop-ups en een vurig bevorderaar van het kinderboek was. En een vriend met een hoofdletter V, toegewijd, warm, trouw.

Met een bijna grenzeloos enthousiasme en een haast even grote bescheidenheid zette hij zich in voor het Nederlandse en Vlaamse kinderboek, voor de auteurs en illustratoren die hij bewonderde, en volgde hij al wat er gebeurde. In 2008 stelde hij een mooie verzameling poëzie voor jonge kinderen samen: Wie knipt de tenen van de reus? (Davidsfonds/Infodok).

Maar hij was bovenal een heel bijzondere, aimabele man, die door velen heel erg gemist zal worden.

Lieve, warme, bevlogen, onvergetelijke Jan, ongelooflijk bedankt voor wie je was. Het was een voorrecht je te kennen.

Majo De Saedeleer is de eerste die deze nieuwe prijs krijgt overhandigd. In juni 2012 is zij 10 jaar hoofd van Stichting Lezen Vlaanderen. Zij krijgt de prijs vanwege haar inzet voor leesbevordering.

De Prijs zelf wordt op woensdag 12 oktober uitgereikt in jeugdtheater HetPaleis te Antwerpen. Ronald Soetaert zal er een lezing geven over ‘Lezen als gereedschap en gezelschap’. Betty Mellaerts houdt de laudatio. Ook de kinderen zelf komen aan het woord en gaan in gesprek met onder anderen kinderrechtencommissaris Bruno Vanobbergen en schrijfster/illustratrice Joke van Leeuwen.

Toch las ik avond na avond in de proef van  Jeugdliteratuur bestaat niet van Peter van den Hoven, recensent voor onder meer De Leeswelp en jarenlang redacteur van Literatuur zonder leeftijd. Een proef van meer dan 400 bladzijden. Avond na avond las ik, bladzijde na bladzijde knikte ik instemmend, zette ik met potlood streepjes en uitroeptekens in de marge, noteerde ik bedenkingen en vragen. Avond na avond keek ik meer uit naar het interview met de man die de afgelopen decennia de kinder- en jeugdliteratuur heel goed had gevolgd en er veel inzicht in had verworven en er een uitgesproken mening over had. Bladzijde na bladzijde werd duidelijker dat het een boeiend gesprek zou worden.

Het gesprek zal er nooit komen. Vandaag raakte bekend dat Peter van den Hoven op vakantie onverwacht overleden is aan een hartinfarct. De Nederlandstalige jeugdliteratuur is een belangrijk criticus en denker kwijt. Hopelijk zal zijn boek Jeugdliteratuur bestaat niet, dat binnenkort verschijnt bij Lannoo Campus/ NBD Biblion, wel het gesprek op gang brengen dat hij ermee voor ogen had.

Op de internationale Kinderboekenbeurs in Bologna werd zopas bekendgemaakt dat de ALMA, de Astrid Lindgren Memorial Award, 2011 gaat naar Shaun Tan. De Australische illustrator volgt daarmee de Belgische  Kitty Crowther op.

De Astrid Lindgren Memorial Award (ALMA), een van ’s werelds belangrijkste onderscheidingen op het vlak van kinder- en jeugdliteratuur en in elk geval de grootste wat prijzengeld betreft (vijf miljoen Zweedse kronen – ruim 500.000 euro), gaat naar een auteur, illustrator, verteller of leesbevorderaar die een belangrijke inspanning heeft geleverd voor jeugdliteratuur en kinderrechten. De prijs werd na de dood van Astrid Lindgren in 2002 door de Zweedse regering ingesteld  ter nagedachtenis aan de schrijfster: ‘Astrid Lindgrens boeken zijn doortrokken van diepe humanistische waarden. De prijs beloont werkzaamheden in haar geest en heeft tot taak de interesse voor kinderliteratuur in de wereld te vergroten en te versterken.De prijs beloont het gehele schrijverschap, geen individuele werken. Maar men behoeft geen woord geschreven te hebben om in aanmerking te komen – ook illustratoren en vertellers kunnen worden beloond. De prijs kan ook worden toegekend aan personen of organisaties die zich bezighouden met het stimuleren van het lezen door kinderen en jongeren.’

Dit jaar gaat de prijs dus naar Shaun Tan, die meer da 20 boeken illustreerde maar in ons taalgebied vooral bekendheid verwierf met zijn woordenloze prentenboek De aankomst (2008) en zijn verhalenbundel Verhalen uit een verre voorstad (2009).

Uit het juryrapport:

‘Shaun Tan is een meesterlijk visueel verhalenverteller, die de weg wijst naar nieuwe mogelijkheden op het vlak van prentenboeken. Zijn werelden-in-beelden vormen een apart universum waar niets vanzelfsprekend is en alles mogelijk is. Herinneringen aan Tans eiegen kindertijd en adolescentie zijn vaste ankerpunten, maar het beeldverhaal is universeel en raakt iedereen, ongeacht zijn of haar leeftijd.

Achter de rijkdom aan minutieus gedetailleerde tekeningen, waar kritiek geleverd wordt op de maatschappij en de geschiedenis op symbolische wijze aan bod komt, schuilt een voelbare warmte. Er zijn altijd mensen aanwezig, en Shaun tan schetst zowel onze zoektocht als onze vervreemding. In zijn werk gaat een schitterend, magisch verteltalent hand in hand met een diepgeworteld humanisme.’

Van het geheime vervolgverhaal wordt één groot boek gemaakt, met de handgeschreven en gesigneerde teksten van de auteurs en de prenten van de illustratoren. Dat exemplaar wordt de laatste dag van de Jeugdboekenweek, zondag 3 april, verstopt op een geheime plek. Elke dag wordt op de site van de Jeugdboekenweek een tip gegeven over die verstopplaats. Wie al die tips samen legt en het boek vindt, wint het ook!

‘ U moet dit allemaal dringend lezen!’ schreef de jury van de Woutertje Pieterse Prijs in haar juryrapport over De hemel van Heivisj. Omdat we het daar bij Vertel eens helemaal, maar dan ook he-le-maal mee eens zijn (onder meer hier en hier en hier), schenken wij (met veel dank aan WPG Uitgevers) vijf exemplaren weg van dit schitterende boek.

Stuur voor 17 maart een mailtje naar mail@verteleens.be, vertel ons aan wie u dit prachtige boek cadeau zou willen geven en waarom, vermeld het adres van de gelukkige,  en wie weet wint hij of zij een exemplaar. Wij sturen het dan uit uw en onze naam op!

Zopas werd in Amsterdam de winnaar bekendgemaakt van de Woutertje Pieterse Prijs 2010. Hoewel de oogst van 2010 rijk was – de jury, bestaande uit Karel Berkhout, voorzitter Frank Groothof, Kees ‘t Hart, Suzanne Hertogs en Annemie Leysen, spreekt van een ‘spannende embarras du choix’ – werden, anders dan de voorbije jaren, geen namen genoemd van boeken die mee in de running waren. Bij het voorlezen van het juryrapport werden de schijnwerpers  meteen op de winnaar gericht:

‘Eén perfecte parel uit het snoer, één 24-karaats goudkorrel wist ons meteen en unaniem te verleiden, te charmeren, te ontroeren en te intrigeren. Een meerstemmig verhaal is het, boordevol grote en kleine verhalen, en een magistrale ode aan de vertelkunst. Een overrompelend boek ook, dat zich niet onder één noemer laat vangen. Het koestert je genereus in een warm familienest, het betovert je onweerstaanbaar met zijn magische, haast mythologische sfeer, het maakt je veel wijzer in een stuk vaderlandse geschiedenis, het neemt je mee naar het hoofd en het hart van een opgroeiend meisje, én het laat je rondstruinen op de weggetjes en straten van een provinciaal stadje en in de huizen van de bizarre bewoners. Een streekroman, een familiesaga, een oorlogsverhaal, een coming-of-age-boek, een magisch-realistische roman, vroegen we ons af? Vijf in één, vonden we. Vijf halen één betalen! Daarom alleen al is dit boek een huzarenstuk. Maar er is meer, veel meer. Al die verhaallagen en uitgezette lijntjes lopen in een perfecte regie in elkaar over en vallen aan het eind rimpelloos in de plooi. De schrijver speelt meesterlijk met subtiele verwijzingen naar wat komt en naar wat voorbij is en houdt de compositie stevig in de hand. Zijn onvergetelijke personages zijn springlevend en verbluffend authentiek. Voorspelbare clichés en melige dramatiek kom je hier niet tegen. Je gelooft wat je leest, en daar gaat het om in echte literatuur. Dit is geen opdringerige mooischrijverij, maar grote literatuur, in een hoogst originele stijl en taal opgeschreven: sober en gedoseerd, direct en poëtisch, sfeervol, geestig en suggestief. De krachtige beelden, de verrassende en treffende formuleringen en de levensechte dialogen staan steeds in dienst van het verhaal.’

Het was meteen duidelijk: de Woutertje Pieterse Prijs 2011 gaat naar De hemel van Heivisj van Benny Lindelauf.

 Een magistraal boek, volgens de jury:

 ’ U moet dit allemaal dringend lezen! De auteur brengt hier met uitzonderlijk vakmanschap een wonderlijk universum tot leven, beklemmend en   hartverwarmend tegelijk, dat lezers, jong en oud, ontroert, vasthoudt en verbaast.’

Daar kan ik het alleen maar mee eens zijn. Een heel terechte bekroning voor een uitzonderlijk knap boek, want dat het een bijzonder boek is vonden ook wij van Vertel eens: lees de stukken van Stefan, Katrien en mezelf er maar op na. Toch nog even Stefan citeren: ‘Wat een sterke compositie! Wat een heerlijke taal! Wat een fenomenale vertelkracht! Het lezen van De hemel van Heivisj is als een totaalervaring, maar dan eentje die in elk hoekje, in elk kiertje volmaakt is. Dit is geen boek om te lezen. Dit is een verhaal om te drinken, met volle teugen, en met je ogen dicht.’

Het volledige en erg sterke juryrapport (petje af, jury!) is te lezen op de site van de Woutertje Pieterse Prijs. Voor wie graag met dit boek in de klas aan de slag wil, zijn vanaf vandaag lessuggesties beschikbaar op de website van Leesgoed. De bijzonder grondige en uitgebreide lestips zijn het werk van Lieke van Duin en Jos van Hest, en zijn gratis te downloaden.

In Leesgoed 2010/5 is een uitgebreid interview te lezen met Benny Lindelauf, waarin hij uitgebreid ingaat op het schrijven van De hemel van Heivisj: ‘Ik heb het gevoel dat ik in deze boeken pas echt mijn stem heb gevonden, een manier van vertellen die ik fijn vind.’

Donderdag 3 maart wordt in Amsterdam, in Theater De Balie, de Woutertje Pieterse Prijs uitgereikt. De Woutertje Pieterse Prijs, die in 1988 werd opgericht door een aantal  kinderboekrecensenten, is een prijs naar mijn hart. Dat komt doordat het zo’n eigenzinnige prijs is, die resoluut voor kwaliteit kiest, wat resulteert in een mooilijstje prijswinnaars, een prachtige staalkaart van het mooiste wat de Nederlandse kinderliteratuur de laatste decennia heeft voortgebracht (al werden er veel wenkbrauwen gefronst bij de bekroning van vorig jaar).

Wie krijgt dit jaar de felbegeerde onderscheiding? De oogst van 2010 was bijzonder rijk, keuze te over voor de jury, lijkt me. Wie wordt het, volgens u? Of wie wil u dat het wordt? Laat het ons weten in de reacties!

Morgenmiddag weten we het. Trouwens, wie er niet bij kan zijn in Amsterdam, kan vanaf 15.00 uur de uitreiking toch live volgen op de webcast van De Balie.

De Boekenleeuw 2011 gaat, verrassend, naar het boek Galgenmeid van Pat van Beirs en Jean-Claude Van Rijckeghem. De jury vond het een boek met geraffineerde personages en een charmante hoofdpersoon, een schelmse meid die zich schijnbaar probleemloos door alle lagen van de bevolking beweegt. ‘We hebben ons bijzonder geamuseerd met de spitse dialogen en gevatte observaties die deze Gitte in haar verhaal verwerkt, en door haar verwonderde ogen ontdekten we mee het zestiende-eeuwse Antwerpen en Sevilla. […] Bijzonder getroffen waren we ten slotte door de eenheid in een boek van deze omvang. […] Dat alles maakt dat we vandaag een adolescentenroman mogen bekronen die er staat, en die er volgens ons nog héél lang zal staan,’ aldus de jury.

Boekenwelpen zijn er voor Appelmoes van Klaas Verplancke, Job en de duif van Evelien de Vlieger, Rosie en Moussa van Michael de Cock en Tonje van Maria Parr (vertaling Bernadette Custers).

De Boekenpauw 2011, voor het mooiste geïllustreerde boek, gaat naar Ellen Vrijsen, voor haar illustraties in Cantecleir van Jo Roets en Greet Vissers. Uit het juryrapport: ‘Met een enkele kleurtoets slaagt [Vrijsen] erin karakter te geven aan emoties en gebeurtenissen. Haar prenten zijn gedurfd, haar kleuren zijn dynamisch en ongetemd. […] Beeld en woord zorgen er samen voor dat dit een kinderboek is zonder capsones, een direct en helder verhaal, doorspekt met humor en een niet mis te verstane levensles: wees jezelf en laat de anderen zichzelf zijn. De debuterende illustrator Ellen Vrijsen heeft deze boodschap begrepen: ze is helemaal zichzelf in haar eerste boek.’

De twee Boekenpluimen gaan naar Armandus de zoveelste van Vanessa Verstappen (tekst: Dimitri Leue) en Binnenpoes buiten van Elsje Dezwarte (tekst: Hilde Vandermeeren).

Met deze bekroningen, die naar de beste Vlaamse kinder- en jeugdboeken gaan, is het prijzenseizoen geopend. Benieuwd of we deze titels straks ook op de andere lijstjes terugvinden, als de jury’s zich over het hele Nederlandstalige aanbod buigen. Wordt vervolgd, en wel op 3 maart, met de uitreiking van de Woutertje Pieterse Prijs.

De jury die straks de mooiste Vlaamse of door Vlamingen vertaalde kinderboeken zal bekronen met een Boekenleeuw en enkele Boekenwelpen, nomineerde maar liefst 17 titels, onderverdeeld in leeftijdscategorieën:

Nederlandstalige boeken

< 6 jaar

• Klaas Verplancke, Appelmoes – De Eenhoorn
• Kaat Vrancken (ill. Noëlle Smit), Beu – Querido

> 6 jaar

• Michael De Cock (ill. Kristien Aertssen), Hoe oma almaar kleiner werd – Querido
• Michael De Cock (ill. Judith Vanistendael), Rosie en Moussa – Querido
• Michael De Cock (ill. Gerda Dendooven), Vliegen tot de hemel – Davidsfonds/Infodok
• Evelien De Vlieger (ill. Noëlle Smit), Job en de duif – Lannoo
• Tine Mortier (ill. Kaatje Vermeire), Mare en de dingen – De Eenhoorn
• Tine Mortier, Raar! – De Eenhoorn
• Sylvia Vanden Heede (ill. Marije Tolman), Wolf, Hond en Kat – Lannoo

> 9 jaar

• Joke van Leeuwen, Toen mijn vader een struik werd – Querido

> 12 jaar

• Bart Moeyaert (ill. Wolf Erlbruch), Het Paradijs – Querido
• Pat Van Beirs en Jean-Claude Van Rijckeghem, Galgenmeid – Manteau
• Do Van Ranst, Mombakkes – Davidsfonds/Infodok

Vertalingen

> 9 jaar

• Ingelin Angerborn, vertaald door Reina Ollivier, Als ik niet toevallig een cavia gekocht had – Lannoo
• Michale Morpurgo, vertaald door Frieda Dalemans, Kind van de wildernis – Clavis
• Maria Parr, vertaald door Bernadette Custers, Tonje en de geheime brief – Lannoo
• Andreas Steinhöfel, vertaald door Ina Vandewijer, Rico, Oscar en de spookschaduwen – Davidsfonds/Infodok

De jury die de mooist geïllustreerde kinderboeken bekroont met een Boekenpauw en Boekenpluimen, nomineerde tien titels:

Afgezien van de discussie die dergelijke lijstjes altijd uitlokken (waarom de ene titel wel, en de andere niet?), lanceert Ted van Lieshout op zijn weblog een andere vraag: ‘Er is iets geks aan deze lijst. Niet dat Nederlandse schrijvers zijn uitgesloten. Dat was altijd al zo: voor de Boekenleeuw en Boekenpauw kwamen Nederlandse schrijvers niet in aanmerking, behalve Joke van Leeuwen, omdat zij in Vlaanderen woont en door menigeen als Vlaamse wordt beschouwd. Wat wel opvallend is, is dat nu ook vertaalde boeken in aanmerking komen voor een prijs. Daar kunnen óók geen Nederlandse boeken bij zitten, behalve Friese, omdat die niet vertaald hoeven te worden. Zo doet zich de rare constructie voor dat in Vlaanderen alle nationale en internationale makers van kinder- en jeugdboeken in aanmerking komen voor een prijs, behalve Nederlandse. Is dat niet merkwaardig?’

Het was ooit anders (en die situatie werd toen ook aangeklaagd door Vlaamse auteurs), maar Vlamingen kunnen ondertussen al jaren meedingen naar de felbegeerde Nederlandse Griffels van de CPNB. Boek.be blijft de Vlaamse kinderboekenprijzen echter krampachtig voorbehouden aan Vlaamse auteurs, illustratoren en vertalers. Waarom eigenlijk?