De “Zoeklichtboeken” waren boeken, en ook als kind verslond ik boeken, zo simpel was dat. Alleen bleven de “Zoeklichtboeken” echt iets van school. Terwijl “De griezels” en later “Duupje”, wél een klok deden luiden, en dat wél boeken waren die ik voor thuis wilde. Dat waren namelijk boeken die onze leraars met veel verve voorlazen op vrijdagmiddag, als er op het uurrooster “Vertellen” stond.

Intussen zijn we aanbeland in het jaar 1991. Het jaar waarin het eerste deel van “De Griezelbus” verschijnt. Ik heb dat boek nooit gelezen toen ik er de leeftijd voor had. Toen las ik namelijk een keer of drie achter elkaar “Het duvelsjong en andere weerwolfverhalen” van Ton van Reen. Een man op wiens naam ik toen wél al lette, hoewel het mij ook toen nog altijd alleen maar over het verhaal, of de verhalen, die het boek bevatten, zelf ging, en niet zozeer over de auteur ervan. Maar ik moest natuurlijk wel weten waar ik het boek in de bib kon vinden, en dus moest ik zijn naam onthouden.

Tot ik Bart Moeyaert op een foto in de bib zag. Ik ben dan een jaar of dertien. Toen veranderde alles, en ging ik definitief overstag voor lezen. Alles wat los en vastzat. Als Bart Moeyaert destijds niet met een fotootje in de bib had gehangen, was ik misschien een rekengriet geworden. Of een kruidenvrouw. Of zwerfster.

Nu ben ik wie ik ben: een letterenvrouw met hart en ziel.

Ik geloof dat ik een kanjer van een inleiding schreef. Een inleiding die mij bij “De Griezelbussen” van Paul van Loon moet brengen. Ik leer de boeken kennen via het nog maar pas aan het venster kijkende internet, op een of andere encyclopedie. Allemaal in het kader van mijn studie, waarover u hier meer kunt lezen. Beste dames, heren, mensen die vinden dat recensenten altijd maar weer “het betere boek willen aanbrengen en dan maar meteen vinden dat al de rest niet hoort: u gaat mij dat nooit horen zeggen, dat kinderen Paul van Loon en consoorten niet mogen lezen”. Maar dat leest u dan hier weer.

Want ik meen dat oprecht: ik geniet echt van tijd tot tijd van het herlezen waar ik op mijn negentiende mee begon, omdat ik voor mijn studie toch wilde weten wie ik in mijn “rapport over griezelen in jeugdboeken” voor mij had. Ik geniet oprecht van “De Griezelbussen”. Alleen bekijk ik de boeken vanuit een iets ander standpunt: ik ben volwassen (maar dat was ik op mijn negentiende ook al, medunkt), en ik schrijf over boeken, en ik werk met hart en ziel voor de Kinder- en Jeugdjury Vlaanderen, waar ik het als mijn taak zie om kinderen en jongeren net die boeken aan te bieden waar ze anders nooit naar zouden grijpen.

De Griezelbus, dat is een raar geval. Elk jaar tijdens de kinderboekenweek, om met “De Griezelbus 1” in uw huiskamer te komen binnen denderen, komt schrijver P. Onnoval met zijn bus vol beschilderde skeletten, en zijn kameraad Beentjes aan het stuur, in scholen klassen oppikken voor een rit met de bus, die er ook vanbinnen lekker eng uitziet. En dan begint de reis met de Griezelbus: Onnoval leest verhalen bij voorwerpen die hij in de bus heeft uitgestald.

Maar waarover gaat het tiende verhaal dat de schrijver beloofde? Terwijl er maar negen voorwerpen op de tafel liggen?

Van Loon weet de spanning er goed in te houden, en de lijm tussen de verhalen in “De Griezelbus 1” werkt voortreffelijk. Omdat P. Onnoval zich echt als schrijver die een klas meeneemt, kan opwerpen. Hij weet echt bij elk voorwerp wat hij moet vertellen, alvorens hij het verhaal dat bij dat voorwerp hoort, begint voor te lezen. En wanneer het voor de leerlingen in de bus te spannend wordt, of wanneer zij het niet meer leuk vinden of het te eng begint te vinden, is er altijd de helpende leraar, die echter ook niet altijd goed weet hoe hij moet reageren. Getuige hiervan is het verhaal over “De Stoel”, waarin Meester Maurice mag plaatsnemen.

De personages zijn in “De Griezelbus 1” ook nog het best uitgewerkt, iets wat in de andere delen minder het geval is. Maar dan zijn het weer de griezelelementen die voortreffelijk de bovenhand nemen, zoals een radio die in de Griezelbus 2 zomaar een programma begint uit te zenden dat “De Griezelbus” heet, en waar de vier kinderen die in de bus zijn belandt, die op een autokerkhof staat, omdat het zo hard regent, naar MOETEN luisteren, of ze dat nu willen of niet. Een radioprogramma waar je naar moet blijven luisteren: Paul van Loon maakt hiermee weer dat ik aan zijn boek gekluisterd blijf, al vind ik de lijm die ik in deel 1 wel erg goed vond kleven, iets minder aanwezig, en komen de verhalen in dat radioprogramma iets te makkelijk. In de Griezelbus 2 zijn er geen voorwerpen, maar verhalen over vriendschappen die de dienst uitmaken. In deel 1 kon je echt nog samenhang merken, en kwam “De Griezelbus 1” iets dichterbij de leefwereld van kinderen uit de basisschool, en waren de leerlingen ook echter zijn. Met durvers die er niks van geloofden, en dapper willen zijn. Ze willen zich niet laten kennen door hun klasgenoten. In De Griezelbus 2 wordt van de vier kinderen in de bus, één karaktertrek uitvergroot, zoals André die voorzichtig verliefd wil worden op Anke, een durfalmeisje. André vraagt zich af of zij hem wel ziet zitten. Eddy C. is iemand die de rol van dappere jongen op zich neemt, en Hassan luistert naar muziek uit zijn hoofdtelefoon voor zolang dat kan.

Hetzelfde als het over de personages gaat, kan gezegd worden over de andere delen in de reeks.

De griezelelementen echter zijn ALTIJD voortreffelijk, ook als een verhaal mij (misschien heb ik ze al te vaak herlezen, dat zou kunnen) minder zegt. Het verhaal over het jongetje van wie de vader een vampier wordt, en zijn vrouw, de moeder van dat jongetje, natuurlijk niet kan achterlaten: NATUURLIJK komt een normaal mens dat in het echte leven niet tegen, maar dat is zonder Paul van Loon gerekend, die van Jakob, zoals het jongetje heet, een twijfelaartje maakt, die uiteindelijk weet dat hij eigenlijk niet zonder zijn ouders verder wil. En je kan er ook maar beter op letten dat je de juiste trein neemt naar je oma. Maar of oma in een normaal dorp woont, zonder weerwolven en duistere wezens? Dat mag je zelf uitzoeken.

De Griezelbus 4: Van Loon weet er een leraar in te laten gijzelen door zijn creatuur P. Onnoval, en dat is dan wel weer die voortreffelijke “lijm”. Want Onnoval heeft de leraar letterlijk in zijn macht, terwijl er op allerlei plaatsen dit keer, aan een klas kinderen, verhalen worden verteld over de plaatsen in kwestie.

En dan heb ik het nog niet gehad over De Griezelbussen 5, 6 en 7. Over deel 5 zou ik kunnen kort zijn: voor dit boek trok van Loon de kaart van het internet, en worden verhalen verspreid via de pc van zijn personages, in de vorm van een wormvirus.

Deel 6 is het boek van de film, die ik helaas nog altijd niet gezien heb. Deel 7 is voorlopig aan mij voorbijgegaan. Bij dit boek zaten sterretjes die lichtgaven en die je op je muur kon kleven.

In “De Griezelbus 0” komen we te weten waar het heerschap P. Onnoval vandaan komt, en hoe het komt dat hij geworden is wat hij is, en waarom dat zo is.

Enkele willekeurige voorbeelden hiervan zijn: (een dialoog met Jazz): Ze trekt haar kap af en wrijft even door haar haren, duwt daarna te hard tegen de schouder van haar boer, die inmiddels is opgestaan om een sigaret aan te steken. “Wat kom je doen”? vraagt ze aan Anna. “Ik wou je vertellen van school”. Volledig het noorden kwijt, stotterend bijna. “Heeft Marc nog iets gezegd misschien?” Agressieve toon die Anna bang maakt. Voorbeeld één van iets dat zo lijkt weggeplukt uit een scenario op papier, waarmee aan de slag moet gegaan worden. (…) “Was de frituur open, vraagt Anna in plaats van een antwoord te geven. Nog vreemdere blik van Jazz dan daarnet. “Je ging toch frieten halen, zei je? Valt Chet meteen bij. “De frituur was dicht, is het dat wat je wou weten, Chet?” antwoord Jazz kil. Voordat Anna zich kan afvragen waarom de sfeer tussen hen ineens zo vreemd en ijzig is, staat Chet op en verdwijnt al rokend naar buiten.

Voorbeeld twee, willekeurig in het boek: “Zou kunnen. Achteloos gaat Anna op haar zij liggen. Waarom maak je me eigenlijk wakker?” “Omdat ik een paar dagen wegga.” Afwachtende blik naar Anna, maar de gevreesde reactie van haar dochter blijft uit. “Naar zee. “Met wie?” Anna springt fel op, dan toch. (…) Moeder stuurt een kushandje in haar richting en trekt de deur van de slaapkamer dicht. Anna hoort haar kittige voeten op de trap. De voordeur gaat open, een vrolijke mannenstem klinkt in de gang, de koffers worden opgepakt en de deur gaat weer dicht.

Voorbeeld drie: “De voordeur gaat met veel lawaai open. Prince blaft. Chet veert verschrikt overeind, klapt de laptop dicht en vliegt al vloekend naar de keuken. “Jazz!!!” Gegil in de gang. Een dikke vrouw met lang, grijs piekhaar stormt naar binnen.”

En zo kan ik nog wel even doorgaan. Er is sprake van warme lach, blikken in bepaalde richtingen, allemaal dingen die een scenario ongetwijfeld ten goede komen om er een spannend iets op televisie of in de bioscoop mee uit te richten.

De achterflap van het boek meldt over Dullens dat ze artistiek en zakelijk leider is van Padarijs, een professioneel theaterhuis in Limburg, en dat ze gestudeerd heeft aan Studio Herman Teirlinck. Met “Bang” bewijst Dullens helaas dat je soms maar beter bij je leest kunt blijven, en dat een actrice, zangeres, zakelijk leider of wat dan ook bij theater, niet noodzakelijk een boek moet gaan schrijven. Waarschijnlijk is dit boek echter wel het typevoorbeeld van wat 15+’ers die misschien anders nooit een boek zouden lezen, nu wel zouden lezen. Maar daarom moet ik het nog geen goed boek vinden, om niet te zeggen dat ik een slecht gemaakt boek las, maar wel graag de filmversie wil zien.

Bang / Ingrid Dullens.- Antwerpen : Manteau, 2011.- 200p.- (Edge).- 978 90 223 2639 8

Is Superhelp! dan een fout boek? Ik kan er gerust mee leven dat een tienjarige dit verhaal leest. Hij zal er niet slechter van worden. Er zijn de laatste tijd ontzettend veel heldenboeken geschreven, maar dit is niet het dertiende van het dozijn. Daarvoor zitten er te veel mooi gebouwde zinnen in, hebben de karakters net iets te veel vulling en zitten er hier en daar toch geraffineerde verhaalideetjes in. Laten we zeggen dat het het twaalfde is…

Maar toch is er iets fundamenteel mis met dit boek. Er staat namelijk Benny Lindelauf op de voorkaft, iets waarvan ik dacht dat het een kwaliteitslabel was. En achteraan het boek staat ook een vermelding die er volgens mij niet had mogen staan, namelijk dat de auteur voor het schrijven ervan kon rekenen op een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds en het Vlaams Fonds voor de Letteren. Kijk, ik ben niet thuis in de interne keuken van beide fondsen, maar toch geloof ik ergens dat wanneer het Fonds een beurs geeft aan Benny Lindelauf, dat ze hunkert naar een nieuw meesterwerk à la Heivisj. Daar is het Fonds toch voor bedoeld, dacht ik. Om auteurs de mogelijkheid te geven zonder onmiddellijk afhankelijk te zijn van verkoopcijfers hun eigen ding te doen. Om grootse prestaties te leveren zonder zich te moeten bekommeren of dit meteen voor een groot publiek toegankelijk is. Het fonds brengt Artistieke Vrijheid, met de nadruk op Artistiek.

En een echt artistiek meesterwerk is Superhelp! niet. Als een tienjarige Superhelp! moet lezen en een twaalfjarige Negen open armen of De hemel van Heivisj, dan zit daar tussenin een wereld van verschil. Die leeftijd kan trouwens geen excuus zijn. Lindelauf schreef voor nog jongere kinderen ooit Door en Door Winter, een boek dat nog ver boven Superhelp! staat.

Mag Benny Lindelauf tussen al zijn meesterwerken door dan niet eens een gemakkelijk boek schrijven? Natuurlijk mag hij dat. Mag hij meedrijven op het succes van de Kinderboekenweek? Uiteraard. Mag hij eens kiezen voor een toegankelijker verhaal en daardoor waarschijnlijk ook een grotere oplage? Wie ben ik om te zeggen van niet.

Maar Bart Moeyaert hoorde ik onlangs het woord hoer in de mond nemen. Hij gebruikte het om zichzelf te beschrijven in de periode waarin hij vragen voor Trivial Persuit verzon om toch een beetje geld te verdienen nadat hij als jonge twintiger zijn ouderlijk nest had achtergelaten. Het klinkt best hard, maar het zegt veel over Bart. Ook toen al vond hij dat hij Grootse Boeken moest schrijven en voelde hij zich ongemakkelijk als hij iets louter voor het geld deed. Op zijn zevenenveertigste is Bart meer dan ooit iemand die vindt dat hij moet doen wat hij zelf wil doen. Niet wat de markt hem oplegt. Zijn boeken getuigen daarvan.

Er zit iets fout met het concept Kinderboekenweek. De Kinderboekenweek is er ter promotie van het Kinderboek. Het is dé kans om kinderen in contact te brengen met het beste uit de jeugdliteratuur. Ik weet niet hoe dat in Nederland zit, maar in Vlaanderen kiest Stichting Lezen, dat de Vlaamse Jeugdboekenweek coördineert, uitdrukkelijk voor de hoogste kwaliteit. Barbara Wyckmans (directrice van HetPaleis in Antwerpen) hoorde ik ooit woorden spreken die me altijd bijgebleven zijn: je moet de kunst niet tot bij de mensen brengen, je moet de mensen tot bij de kunst brengen. En als de Kinderboekenweek kinderen tot bij de boeken brengt, maar tegelijk auteurs ertoe beweegt onder hun niveau te presteren, dan zit er iets grondig fout met het concept van de Kinderboekenweek en de manier waarop boekenmakers met het evenement omgaan.
Als het zo zit, schaf dan beter het thema af en promoot al die mooie boeken die auteurs sowieso schrijven. Zonder dat ze de drang voelen een verplicht nummertje te schrijven om toch maar met die Kinderboekenweekboot mee te mogen.

Ondertussen gaat al mijn vrije tijd naar lezen en boeken, en boeken bij kinderen en jongeren brengen, hen tot lezen aanzetten. Of beter nog: hen helpen bij het lezen van hun boeken. De rol van helpende volwassene ligt mij namelijk nogal nauw aan het hart, met eeuwig en drie dagen dank aan Aidan Chambers.

Misschien raak ik er nu, jaren later, ook wel van overtuigd dat wat Edward van de Vendel ooit zei – “jeugdliteratuur is een apart genre met onderverdelingen” – wel eens waar zou kunnen zijn.

Ik ben ervan doordrongen dat er achter elk boek een auteur zit, een mens van vlees en bloed, die in zijn of haar boek veel werk stopt. Die personages bedenkt, en een plot uitwerkt.

Dat een boek “vlot geschreven” is zal je me als beoordelaar nooit horen verkondigen. Want misschien leest een boek wel vlot, maar heeft de auteur er jaren werk aan gehad om het “vlot leesbaar” te maken. Hoezo vlot geschreven?

Echter, en dat geloof ik ook graag, wanneer de auteur van dat werk zijn boek naar de uitgever stuurt om uitgegeven te worden, laat hij of zij dat boek los op de wereld. Dat betekent ook dat een lezende mens, dat boek leest, en er een mening over zal vormen. Als je, zoals ik, wil verdergaan dan enkel een boek te lezen, en met allerlei facetten rond boeken werkt, moet ik verder gaan dan enkel wat ik bij een boek voel. Vind ik. Ik kijk naar hoe een boek in elkaar zit, maar ook nog altijd wat het boek met mij doet. Vaak wordt ik helemaal warm vanbinnen, bij het lezen van een goed geschreven boek, of van de slimheid van een verhaal, of van hoe een auteur zijn personages neerzet.

Soms, en dat is met een boek voor volwassenen niet anders, echt niet, krijg ik echter tenenkrul van hoe een auteur zijn boek maakte. Dan merk ik bijvoorbeeld op dat een auteur vooral wil tonen “kijk es wat ik kan!”. Dat soort boeken laat ik liggen, of laat ik na een tijd liggen. Omdat er actie om de actie in zit, of wilde achtervolgingen om niets, omdat dat soort dingen nu eenmaal goed zal verkopen. Ook een teveel aan personages gaan me gauw tegenstaan, zoals we zien in “Vagevuur” van Pieter Aspe. Mijn kladblokje had na twee bladzijden in dat boek al tien namen.

Bij boeken voor kinderen en jongeren speelt nog iets anders. Als ik merk dat een auteur zich uitput om “cool” te zijn, dan houdt het voor mij op. En dat gebeurt helaas vaker. Ik geef hier later in dit stuk voorbeelden van. Een auteur moet voor mij zelf uitmaken waar hij of zij met zijn verhaal naartoe wil, en niet al te vaak denken “wat vindt mijn doelgroep leuk”? Dat zal die doelgroep namelijk zelf wel bepalen.

Ik ben ervan overtuigd dat een auteur liever positieve dingen leest over zijn of haar boek, dat is namelijk veel fijner.

Laatst las ik echter het boek “Rood” van Vera Van Renterghem, en verging mij alle plezier om het boek verder te lezen, hoewel ik flink mijn best had gedaan. Alle punten die ik hierboven noemde, en nog meer “wat zal ik mijn doelgroep voorschotelen, ze zullen dat wel fijn vinden” komen hier helaas aan bod.

“Rood” vertelt het verhaal van Toine, die met zijn vader in Parijs woont, ten tijde van de Franse Revolutie. Toines vader is schilder, maar geen schilder zoals Toine er een wil worden. Zijn vader schildert muren en dergelijke, terwijl Toine ervan droomt om kunstschilder te worden. Maar de Revolutie strooit roet in het eten, en Toine’s vader verdwijnt. Waarheen? Ergens in een of andere gevangenis? Of is hij, net als alle andere familieleden van Toine, overleden, en heeft hij nu nog enkel en alleen zijn moeder, die door alle verliezen heen, haar geheugen verloor, en verder leeft als een bijna-plant?

Van Renterghem put zich uit. Om haar verhaal “tof” te laten zijn, en om “haar doelgroep zeker aan te spreken”, heb ik de indruk. Want ook nu: ik ben ervan overtuigd dat Vera Van Renterghem liever zou horen dat ik lyrisch ben over haar boek. Maar de Franse Revolutie was niet “tof”, ze was doffe ellende. Die ellende zit gelukkig ook wel in Van Renterghems boek. Maar ze slaagt er niet in om het verhaal voor zich te laten spreken, en ze is ten allen tijde aanwezig als auteur. Waar ik het boek erg goed vond beginnen, gleed het al snel weg in wel zeer uitleggerig, en alles wat de personages doen, wordt verbeeld. Ik heb het boek hier voor mij, op een willekeurige bladzijde en ik lees: “Hoe denk je hem te kunnen helpen”? vroeg Quentin. Hij duwde met een zucht zijn pet dieper over zijn hoofd. (Ik hoef niet te weten dat hij een pet op heeft, het doet niets terzake. Dat hij dat met een zucht doet: ik merk doorheen het verhaal ook wel dat het geen vrolijke tijd is) “Je weet toch dat er geen eerlijk proces komt. Alleen per toeval kun je onschuldig worden bevonden, omdat het net etenstijd is voor de executeurs, of omdat je een hoer bent, die goed in de markt ligt”. (alweer geen ruimte gelaten voor de gedachtengang die de lezer zou kunnen maken over waarom je onschuldig zou kunnen worden bevonden.) “Hou op!” Zei ik geërgerd. (Ik hoef door het gebruik van het uitroepteken na “Hou op” er niet nog eens extra op gewezen te worden dat Toine geërgerd is, die functie heeft het uitroepteken namelijk al.) Zelfs spanningsbogen worden in dit boek teniet gedaan door een teveel aan uitleg. (…) “Plots zag ik grote vlammen boven de huizenrij voor me opflakkeren. Er woedde een reusachtige brand!” (als je personage grote vlammen ziet opflakkeren is het niet moeilijk om je als lezer voor te stellen dat het brandt.) “Ik veerde op en snelde in de richting van het vuur”.

“Hij blies tussen zijn tanden en mompelde dat het een moeilijke vraag was. Toen begon hij te glimlachen. ‘Enkele dagen geleden ben ik naar de tentoonstelling van de kroonjuwelen gaan kijken’ Hij keek verwachtingsvol in mijn gezicht. ‘Ben jij ook geweest’? vroeg hij. ‘Nee, het interesseert me niet’ antwoordde ik kregelig. ‘Je kunt de juwelen bekijken en enkele zelfs betasten, sinds ze nu bezit van het volk zijn’ ‘Wat kan mij dat schelen!’ ‘luister eerst! De juwelen hangen vast aan kettingen en zitten onder dik glas(…) ‘Wacht even, ik weet wat je wilt zeggen! De kroonjuwelen zijn niet bewaakt! Fluisterde ik opgewonden.”

Zelfs pap eten, wat Père Hubert doet, hij woont bij Toine en zijn moeder in, kan niet gewoon: Père Hubert gaat zijn pap met een lepel te lijf. (Ja hoor, een alliteratie kan er ook nog bij.)

En wat te denken van “De wolken hadden zich opnieuw binnenstebuiten gedraaid, druipnat kwam ik thuis” Dit soort kunstgrepen om een verhaal op te leuken heeft een verhaal over de Franse Revolutie echt niet nodig.

Om kort te gaan: “Rood” zou een goed boek kunnen zijn, mocht de auteur het niet ten allen tijde zelf in de hand willen houden, en zich uitputten in allerlei opleukingen en uitleg.

Sommige boeken die ik niet goed vindt, zijn dat louter om persoonlijke redenen. “Een meisje van niks” van Aster Berkhof, bijvoorbeeld. “De geheime gang” van Danielle Dergent bevat helaas ook alle elementen die ik in “Rood” aanhaal.

“De Eenzaamheid van de egel” van Toon Tellegen vind ik om een heel andere reden niet goed. Tellegen schetst namelijk wél een knap portret van een egel die eenzaam is, maar hier is het de hoop op beterschap die ontbreekt, volgens mij, en het verhaal blijft donker. Een klein lichtpuntje zou al voldoende zijn, ook al willen de dieren in het bos hem wel helpen om minder eenzaam te zijn. De egel blijft echter alleen en eenzaam, naar zijn gevoel.

Edoch! Er schijnt licht in de duisternis.

Niet wat het weer betreft, helaas. Dat hebben we gewoon uit te zitten tot aan de volgende lente, vrees ik. Maar wel wat het (boeken)aanbod voor uw energieke kinderen betreft. Om u te troosten in deze vreselijke tijden doe ik u deze week een paar tips aan de hand om uw vakantie met koters alsnog draaglijk te maken. En ik begin niet met de minste.

Zoon is een schitterend boekje van Raf Walschaerts (helft van het theaterduo Kommil Foo) met mooie illustraties van Korneel Detailleur. Het is een ontroerend en bij tijden hilarisch verhaal over een ezel, zijn vader en de relatie tussen hen beiden.

Het meest bijzondere aan dit boek is echter dat het om een muzikaal luisterverhaal gaat. Er zit met andere woorden een cd-tje bij, waarop het hele verhaal verteld wordt. Eigenlijk zou het correcter zijn om te spreken van een cd waarop het hele verhaal gespeeld wordt. Want een gewoon luisterspel kun je dit niet noemen. Wie de cd beluistert, zit als het ware naar een voorstelling te kijken. Een en ander heeft te maken met het schitterende stemmenwerk van Raf Walschaerts, maar uiteraard ook met de muziek die het verhaal begeleidt. Geniale banjo en stemmetjes, zo valt dit nog het beste te omschrijven.

Het resultaat is een aangrijpend verhaal, met kippenvelmomenten en geschaterlach. De tekstversie in het boek wijkt nogal af van die op de cd, om de logica van de vertelling voldoende tot zijn recht te laten komen. Ook dat werkt, maar eerlijk is eerlijk: wie de cd één keer heeft beluisterd, zal het boek enkel nog ter hand nemen voor de illustraties. Dat ligt niet aan een mogelijk gebrek aan kwaliteit van de papieren versie, maar wel aan de onweerstaanbaarheid van het ingesproken werk.

Voilà. Meer wil ik hierover eigenlijk niet kwijt. U moet het gewoon helemaal zelf lezen of beluisteren. Of gaan kijken naar de voorstelling, die nog speelt tijdens de Gentse Feesten. Onze zitjes zijn alvast besteld, dus de rest mag u hebben. U zult er geen spijt van hebben!

Gelukkig is er op school ook nog zoiets dat “taal” heet. Verhaaltjes uit ons taalboek lezen. Verhaaltjes die ik mij met de beste wil van de wereld niet meer kan herinneren. Maar ik weet wel dat als ik Sam hoor, meteen aan een olifant moet denken, en dat Mies een blondharig kind is. Maar zij komen nog van veel vroeger, Sam en Mies. Uit de tijd dat ik nog niet kon schrijven, en mijn naam mocht “overtekenen”. Dat kon ik nog net goed, toen.

Later, ik ben een jaar of elf, komt de tijd dat we gedichten van het bord, netjes in een schrift moeten schrijven, mét vulpen. Omdat we dat moeten leren, schrijven met vulpen. Dat schrift, dat heeft een etiketje, waarop “overschrijven” staat. Gedichten overschrijven van het zwarte krijtbord, in ons “overschrijven” schrift. Misschien was er daar wel al eens een versje van Anne MG Schmidt bij. Ik weet dat niet. Ik weet dat niet meer, beter gezegd. Want je moest er je hoofd bij houden, bij dat overschrijven. Of ik veel opnam van wàt er nu precies op het bord stond, behalve dat wat ik in mijn schrift schreef?  Ik heb geen idee.

We hadden waarschijnlijk ook een vak dat “expressie” heette, en daar moesten we gedichten naspelen, in een rollenspel, jawel. Voor dat vak moesten we als huiswerk zelfs een keer (of twee?) een gedicht van buiten leren. Ik herinner me dat ik in mijn schoolagenda (omdat ik die nu ik volwassen ben weer eens tegenkwam) een opmerking kreeg, dat ik mijn eerste drie strofen van een gedicht, niet had kunnen leren. Baal! Omdat ik misschien veel liever televisiekeek, of in de speelkamer zat te spelen, misschien.

Later, de lagere school ligt bijna lichtjaren achter mij. Maar die school, ik draag ze nog steeds een heel warm hart toe. Ik adem intussen letters en boeken in en uit, en waarschijnlijk zit er in alles wat ik zeg, wel ergens een boektitel verscholen.

In de kast onder de trap vind ik “Wiplala” van ene Anne MG Schmidt. Annie MG Schmidt, waarvan ik weet dat ik een artikel las in Humo, het moet 1995 geweest zijn, na haar overlijden. Ik vind Wiplala erg leuk, maar zonder meer. Ik ken Pluk, waarvan ik als boekenminnend mens moet weten wie dat ook weer is. Ik zie de verfilming van Pluk van de Petteflet, en ben verkocht, na het zien van deze heerlijk ontwapenend mooie film. Ik zie de verfilming van “Minoes” en vind dat even leuk en boeiend.

En dan gaat het kleine deurtje naar het verleden plotseling weer open, wanneer “Ziezo, de 347 kinderversjes” van Annie verschijnt, en ik dat boek, met illustraties van onderandere Carl Hollander, Jan Jutte, Mance Post, en de onmisbare Fiep Westendorp opensla. Plotseling weet ik waar de gedichten in onze schrift, die “overschrijven” heet, vandaan komen, of welke gedichten ik als huistaak moest leren. Er is een gedicht dat “De heks van Sier-kon-fleks” heet, met bovenaan dat gedicht een illustratie van een heks op een bezemsteel. (een illustratie van Fiep Westendorp. En plots kijk ik naar de muur in mijn kamer, waaraan een heks op een bezemsteel zit, zelf gemaakt, met restjes stof, zilverfolie, en aardappelstempels. Misschien is zij wel gebaseerd op dat gedicht. Gemaakt in de les handwerken. En er is een gedicht dat “Trap is weggewaaid” heet, waardoor ik me prompt weer in de “grote zaal” bevindt, met mijn klas, en waar we ons best doen om dat gedicht op te zeggen, of was het in toneelvorm te gieten, in de les “expressie”. En toch. Nu, jaren later weet ik als boekminnende mens de naam van Annie MG Schmidt op die gedichten te plakken, omdat ik vind dat mensen MOETEN weten wie wat schreef. Maar ik herinner me echt niet of we op school, bij het overschrijven, of bij het leren van een gedicht om er toneel van te maken, ooit hoorden of de gedichten al dan niet van ene Annie MG Schmidt kwamen. Net zomin als ik wist dat “De Appelmoesstraat is anders” een boek was van Joke van Leeuwen – dat toen ik zes jaar was een kampthema was bij de Kapoenen. Dat boek kwam ik ook weer een aantal jaar later terug tegen in de bib, en ik wilde ’t lezen omwille van de titel. Omdat ik me die titel herinnerde. Het was de kreet op kamp, om ons stil te laten worden. Echt waar. Niet omdat het een boek van Joke van Leeuwen was, want dat wist ik niet. Dat zijn dingen die je oppikt als je als volwassene kinderen van nu met boeken in contact wil brengen. Nu vind ik het als volwassene belangrijk om kinderen mee te geven wie welk boek heeft geschreven, maar ik denk er nu wel vaak aan terug, dat ik dat als kind volgens mij helemaal niet hoefde te weten. Ik genoot van de verhalen, en zie mezelf nog zeuren tegen mijn moeder, die onvermurwbaar bleef, als het verhaaltje van “Honkie en Ponkie” uit was, en ze vond dat we moesten gaan slapen, en ze dus geen tweede verhaaltje over “Honkie en Ponkie” voorlas, of een van Pinkeltje, en Pinkeltje, dat was de eerste boekenreeks waarvan ik meteen wist dat het een boekenreeks van Dick Laan was. “Pinkeltje van Dick Laan”, dat was net zo gewoon als boterhammen met chocopasta en een glas melk. Andere boeken waren alleen titels.

Misschien is volwassen worden toch niet altijd zo slecht, want nu weet ik dus wél wie “De Appelmoesstraat is anders” schreef en tekende, weet ik dat Annie MG Schmidt dit jaar 100 zou geworden zijn, en dat “Honkie en Ponkie” een boekenreeks over kabouters is van Jac Linders. Nu ben ik met hart en ziel een boekenminnend mens die alles wil weten, en vaak een wandelende encyclopedie wordt genoemd, en best blij is met die titel.

En dat Bart Moeyaert toen ik amper 13 was, het licht, het vuur voor lezen defintief heeft aangewakkerd en aangestoken, ik geloof dat ik dat al een keer schreef.

Maar het meest tot de verbeelding sprak toch de Gouden Uil voor Jeugdliteratuur. Alleen al dat die prijs vlak naast een equivalent voor volwassen literatuur stond, was al een statement van jewelste. Het maakte me duidelijk dat kinderboeken schrijven en lezen geen flauwekul was. De opzet was ook even eenvoudig als geniaal. Ruim vooraf werden vijf genomineerden bekendgemaakt. Die vijf werden in ’s lands grootste boekhandel prominent gepromoot. Het is ook op die manier dat ik in die tijd in aanraking kwam met de Gouden Uil. Ik kocht alle vijf genomineerde boeken. En wat was dat een verademing! Ze stegen zo ver uit boven al die andere boeken die ik meestal in de supermarkt kocht. Zo ontdekte ik dat jeugdliteratuur echt hoogwaardige kunst kon zijn.
Wat ook zo geweldig was aan die Gouden Uil waren de uitgebreide juryverslagen. Ze lieten me inzien wat vakmensen belangrijk vonden in jeugdboeken. Bovendien verschenen er van de genomineerde boeken ook heel wat recensies in de pers.
De jaren nadien begon ik me zelf aan voorspellingen te wagen. Alle genomineerde boeken werden in huis gehaald, ik probeerde ze zo snel mogelijk te lezen en ik vertelde iedereen die het wilde horen wie er volgens mij zou winnen. En van de vier jaar dat ik dat deed was het drie keer bingo (en och, Koningsdochter, zeemanslief vind ik nog altijd een van de mooiste boeken die ooit geschreven zijn).
Kortom, die Gouden Uil heeft, veel meer dan alle andere literaire prijzen en eender welk initiatief, mijn competenties als kritisch lezer van jeugdliteratuur gevormd.
En dan was er natuurlijk elk jaar die grote apotheose op een zaterdagavond in het voorjaar. Ik weet het, we hebben allemaal wel kritiek gehad op de wat ongelukkige vragen die de presentator van de televisieshow stelde en op het feit dat de aandacht voor de vijf genomineerde boeken tijdens de uitzending niet echt gelijk verdeeld was. Maar zeg nu zelf: op welk ander moment was er ooit twintig minuten aan één stuk aandacht voor jeugdliteratuur op teevee?

En nu wordt de Gouden Uil voor Jeugdliteratuur begraven. Hij gaat op in de Boekenleeuw en de Boekenpauw die dan heerlijk opgewaardeerd zullen worden, zeggen ze bij Boek.be. Maar hoe kan een prijs voor een boek in zijn totaliteit nu opgaan in twee afzonderlijke prijzen voor schrijvers en illustratoren? Dat is een wiskundige logica die ik niet snap. Het is alsof je de titel van wereldsportman zou afschaffen en zou overlaten aan elke afzonderlijke sportdiscipline. Bovendien zullen heel wat boeken buiten boord vallen. Bij adolescentenromans zal het geen grote rol spelen, maar een prentenboek is per definitie een samenspel tussen tekst en illustraties. In een goed prentenboek zijn die twee complementair en altijd meer dan de optelsom van tekst en tekening afzonderlijk. Toen in 2009 Het geheim van de keel van de nachtegaal ‘slechts’ een Boekenwelp en een Boekenpluim won, kon je op je sokken al voelen aankomen dat het die Gouden Uil niet kon ontlopen. Of neem nu een boek als Angèle, de verschrikkelijke van Tine Mortier en Bert Dombrecht: tekst en illustraties vertellen elk slechts de helft van het verhaal. Niet de tekst, niet de illustraties zijn het sterkst aan dit boek, maar net hun samenspel dat tot een schitterend geheel leidt. Heeft zulk boek dan niet het recht kans te maken op een literaire prijs? De erelijst van de Boekenleeuw geeft me trouwens gelijk: de laatste tien jaar ging de prijs slechts één keer naar een prentenboek (De schepping in 2004) terwijl in die periode drie keer een prentenboek met de Gouden Uil ging lopen.

Ik ben alvast benieuwd hoe een vernieuwde Boekenleeuw en Boekenpauw hierop een antwoord gaan vinden. Ik ben ook benieuwd op welke manier Boek.be voor haar onderscheidingen evenveel media-aandacht gaat genereren. En ik ben al even benieuwd of die Leeuw en Pauw Nieuwe Stijl voor de leek net zulke poorten zullen openzetten naar hoogwaardige jeugdliteratuur als de Gouden Uil al die jaren heeft gedaan.
Maar dat ik daar met argusogen naar zal kijken is alvast duidelijk.

illustratie: Sebastiaan Van Doninck

Hij is er eindelijk: de nieuwe en vernieuwde en geheel herziene Leesgoed.

Ik ben vast niet de enige die er reikhalzend naar uitgezien heeft, want de spreekwoordelijke buzz op het internet en daarbuiten was niet gering. De verwachtingen waren navenant – bijzonder hooggespannen dus. Ga er maar aan zitten, wanneer de halve kinderboekenwereld op je vingers zit mee te kijken hoe je een vaste waarde in hun vertrouwde landschap in een totaal nieuw jasje steekt.

Maar goed, ik hou u niet langer in spanning. Heeft het team onder leiding van Karin Kustermans – hoofdredacteur, en niet langer ad interim! – de verwachtingen kunnen inlossen? Dat heeft het zeker en vast!

They had me at ‘hello’: ik was eigenlijk al verkocht bij de cover. Het nieuwe logo is ronduit super, in een eenvoudig lettertype met de ‘g’ verwerkt tot een vreemdsoortig wezentje met grote ogen en lange wimpers. Voeg daarbij een pracht van een illustratie van Sebastiaan Van Doninck en het kan al niet meer stuk.  Het kleurgebruik is mooi én sober en getuigt van een overvloed aan fantasie gecombineerd met een lekker strakke vorm. En wat meer is: de vormgevers slagen erin dit ook in de rest van het blad vol te houden.

Nu moet ik eerlijk bekennen dat ik niet de grootste expert ben wat vormgeving betreft. Meestal is het veeleer een kwestie van ‘ik hou ervan of ik hou er niet van’. Maar dat zal ook voor de rest van het lezerspubliek het geval zijn. En hoe het ook zij: ik hou ervan. Van de rustige en stijlvolle pagina’s. Van het dusdanig uitnodigend karakter, zodat je niet anders kan dan aan het lezen gaan. Van de ruimte die er is voor één enkele spread uit een boek over een hele dubbele pagina geplaatst. Van het hele plaatje dus (dat nauwkeurig in elkaar werd gezet door Tim Oeyen en Sanny Winters).

Ook inhoudelijk is er een en ander veranderd – we krijgen nog steeds duiding bij een actueel thema, er zijn de recensies en de rubriek ‘Boekidee’ met lestips en de interviews, maar er werden ook nieuwe rubrieken toegevoegd. De nieuwe Leesgoed wil boeiend en informatief zijn, inspirerend, mooi en anders. En slaagt daarin met glans. Dat heeft uiteraard te maken met een frisse aanpak van het redactieteam, maar ook met de vorm. Alles oogt overzichtelijker, en de egale achtergrond en weldadige witruimte zorgen voor een aangename lectuur. Want goede inhoud kan niet alleen een mooie verpakking gebruiken, hij wordt er door versterkt.

Een schitterend begin van de lente dus. Laten we dit afspreken: iedereen rept zich vandaag nog als de bliksem naar de winkel om een exemplaar (of beter nog: een abonnement), vlijt zich daarna languit op een bankje in de zon met een glaasje witte wijn en dit fantastische leesvoer, en geeft mij tot slot volmondig gelijk.

Voorloper De schepping was al erg gelaagd en ook Het Paradijs is dat, al ontbreekt nu toch wel een voor kinderen begrijpbare, boeiende en luchtige basislaag. In de boeken van Bart staat er altijd meer tussen de regels dan in de tekst zelf. En dat is deze keer niet anders. Dat maakt van Het Paradijs een erg intuïtief verhaal. Het onuitgesproken spanningsveld tussen man en vrouw bijvoorbeeld, dat het basisthema vormt van dit boek, kunnen kinderen nog niet aanvoelen.

Maar voor volwassen kinderen is dit ontegensprekelijk een heerlijk boek.

Kijk, er zijn nu eenmaal verschillen tussen de Sinterklaasbeleving in Vlaanderen en in Nederland. Ik vind het ook helemaal geen probleem dat Matilde Stein het in haar verhaal over pepernoten en het pakjeshuis heeft (begrippen die de Vlaamse kinderen niet echt kennen). Die dingen kunnen alleen maar verrijkend zijn voor de Vlaamse Sinterklaascultuur (zoals er omgekeerd ook wel wat kan uitgewisseld worden).

Waar ik me wel druk over maak is dat er het hele verhaal door gepraat wordt over het paard Amerigo, dat de koningin de stoomboot staat op te wachten en dat er zelfs letterlijk over de ’kinderen in Nederland’ wordt gesproken. Voor alle duidelijkheid: in Vlaanderen heet het paard van Sinterklaas – als het al een naam heeft –  Slechtweervandaag (naar de TV-serie Dag Sinterklaas die in Vlaanderen toch voor een standaard heeft gezorgd in de Sinterklaascultuur), hebben wij een koning als staatshoofd en wonen er bij ons vooral Vlaamse kinderen.

En net bij Sinterklaasboeken vind ik dit heel gevoelig liggen. Voor kleine kinderen is Sinterklaas iets van henzelf. Zij kunnen echt nog niet (en zeker niet bij Sinterklaasverhalen) de abstractie maken die een pakweg trienjarig kind maakt bij het lezen van een verhaal van Astrid Lindgren dat erg Zweeds van aard is. Het moet heel vreemd zijn als zesjarigen een verhaal lezen waarin hun Sinterklaas plots naast hen heen lijkt te kijken.

Is er iets mis met een Sinterklaasboek dat volledig op de Nederlandse leest geschoeid is? Natuurlijk niet. Maar laat de uitgeverij dan consequent zijn en dit boek niet in Vlaanderen uitbrengen! Nu lijkt het er toch wel erg op dat men bij Gottmer denkt: ‘We houden niet echt rekening met jullie, brave Vlamingen, maar jullie centjes hadden we toch graag gehad.’

Sinterklaas is er toch voor alle kinderen, niet?